– Бээрэ, доҕоор, сааспыт тухары син балайда муспут баайбытын-дуолбутун кимиэхэ хаалларабыт, адьас туох да докумуона суох кый бырах кээһэрбит хайдах эрэ дии, – оҕонньор толкуйдаан тобулбатах кыһалҕатын кэргэниттэн ыйытааччы, киниэхэ оччо эрэнэр, сүбэлэһэр.
– Оо, дьэ туох диэн эттэҥий? Онтон үлэһиттэрбит урукку кэпсэтиибитинэн сүөһүнү-аһы көрө-истэ хаалыахтара буоллаҕа дии, маннааҕы дьиэтээҕи үлэһиттэр балаҕаҥҥа олорбуттарын курдук олоруохтара, ханна барыахтарай? – дьахтар арааһа эрдэтинэ толкуйдуу сылдьыбытын таһаарар курдук эппиэттиир.
– Оннугунан оннук да…
– Эмиэ тоҕо мунчаардыҥ, эн кыһын-саас иккилии-үстүү ый атыыһыттыы бардаххына бэйэбит да син олорор этибит. Дьоммут да аҕыйахтар: ынахтарбытын ыыр икки дьахтар, от тиэйэр, сүөһү уулатар-аһатар биир киһи, дьиэни-уоту көрөр үс киһи, онтон атын илии-атах үлэһиттэр бэйэлэрин ирээттэрин билэллэр, олоруохтара.
– Эмиэ да сөпкө этэҕин. Биһиги аны кыһын Маврабытыныын кыстыахпыт, эмээхсин кырыйда, кэлин наар ыалдьар буолла.
– Бэйи, онтон эн кыстыкка киириини саарбахтыыр буоллаххына, мин манна өссө да олоро түһүөм, күһүн сыарҕа хаара түстэҕинэ кэлэн ылыаҥ буоллаҕа. Онуоха диэри кыстык отун-маһын дьаһайыам, хотоннору сыбаттарыам, сылгылары мэччирэҥнээх сыһыыларга таһааттарыам…
– Дьэ сөптөөх былааны кэпсээтиҥ, барыта оннук буолара буоллар. «Айыы Тойон таҥарам, көмөлөс!» – оҕонньор оһох эҥээригэр турар таҥара холоругун диэки хайыһан хаста да кириэстэнэн сапсынна, ол кэннэ бокулуоннаан ылла. Тугу эрэ ботугураата.
Сотору киэһэ аһылыктарыгар олорон өссө сүбэлэстилэр. Үгэс курдук мииннээх эти кытта суорат сиэтилэр. Сарсыҥҥыттан Ньукулай Өймөкөөҥҥө барар таҥаһын-сабын, сорох иһити-хомуоһу уонна суруксута бэлэмнээбит ылсар-бэрсэр иэһэ суруллубут хас да сурунаалын бэлэмниир буоллулар. Аны ол иэстэрин хаһаайыттара, ордук эбээннэргэ, ыраах ыстаадаларга сылдьар дьоҥҥо анаан, «мас хабала» диэн чараас хаптаһыннарын хаалыы сылдьар өрбөх суумкатын көрүннэ. Онуоха түөрт кырыылаах хаптаһыҥҥа аҥаар сирэйигэр биир мөһөөҕү төгүрүк, уон солкуобайы кириэс, солкуобайы туруору кэрдииһинэн бэлиэтээбитин ылан көрдө. Холобура, 123 солкуобай иэс дьүһүнэ маннык OXXIII. Аны бу хаптаһыны хайытан иэстээххэ биэрэн баран, эһиилигэр мастары самсыы туттахтарына сөп түбэстэҕинэ төлөһөллөр. Онтон кумааҕынан иэһи суруйан баран оҕонньор «Кириип» диэн илии баттаабыт буоллаҕына эрэ төлөһүү ыытыллар. Дьэ ити курдук дьикти оҥоһуулаах араас докумуоннары Ньукулай ылан көрүтэлээн баран, мас дьааһыкка уган күлүүһүнэн хатаан кэбистэ уонна утуйар хоһун диэки хаамта. Сарсыарда хайахтаах чэйи иһэн, аһаан баран, Ньукулай санааҕа ыллардаҕына өрүү күүлэйдиир Индигиир эбэ биэрэгэр тиийдэ. Оҕонньор үрэх сыырын үрдүгэр дьоҕус ичиктээх ырааһыйа баарыгар туран эрэн, оҕо сааһын, эдэр кэмин санаата.
…Ньукулай оҕо эрдэҕинэ Нуучча Дьиэтэ диэн сайылыкка ийэтигэр тиийэн, оҕолору кытары оонньуурун, ыалдьыттыылларын иһирэхтик ахтар. Ити сайылыкка оччолорго хас да ыал сайылыыра, хайдах эрэ оҕо хараҕынан элбэх ыал дьукаахтаһан олороллорун, үгүс күрүө-хаһаа, ынах, сылгы аалыҥнаһарын көрөрө. Онно хайдах эрэ бырааһынньык курдук күннэр-дьыллар буолаллара, оҕо дьон оонньуур-көрүлүүр, тоҕуоруһар, сэргэхсийэр, көҥүл мэниктиир, сүүрэр-көтөр быһыылаахтара. Ол кинилэри доҕордоһуннарар, билиһиннэрэр, сайыннарар курдуга. Бүтэн биэрбэт үлүмнэһии, күрэхтэһии, илии-атах оонньуута киэһэ хойукка диэри тардыллара. Туһугар эмиэ остуоруйа кэрчигин курдук эбит дии санаан, оҕонньор үөһэ тыынан ылла. Аны санаатаҕына, ол оҕолортон билигин үксүлэрэ суохтар, Дьылҕа Хаан ыйааҕа кытаанах буолар эбит. Онтон бааллара бу кини курдук аарыма кырдьаҕастар.
Чочумча ыраах хаар курдук кыыдамныы көтөр туллуктары батыһа көрө олорон, Ньукулай санаатын утахтара эмиэ урукку ааспыт кэмнэригэр тиийдэ.
…Киһи олоҕо диэн кылгас эбит. Оннооҕор бу аҕыс уонус хаарын уулларбыт киһи инньэ диир. Онтон бу орто дойдуга олох олоруу үрдүк анала – алаһа дьиэни туттан, оҕо-уруу төрөтөн, удьуору салҕааһын буолар эбит. Ол гынан баран Дьылҕа Хаан ыйааҕынан киһи аайыга бэриллибэт буолар эбит. Хата, былыр төрүттэрбит бу томороон тымныылаах, суол-иис, кэлии-барыы суох сирдэринэн, үрэх баһынан бытанан олорор кэмҥэ мындыр, булугас өйдөөхтөр оҕо, эдэр дьон кэскиллэрин тэринэллэригэр төрөппүттэр кэпсэтиилэрэ, илии тутуһуулара, кэргэн кэпсэтиилэрэ быһаарар оруолу ылара сөп. Онно холобура хой дойдуттан холоонноохтор, тэгил дойдуттан тэҥнээхтэр булустахтарына, удьуор, хаан-уруу тэнийэрэ көдьүүстээҕэ билиннэ. Итиниэхэ суорумньуһуттар оруоллара олус улахан, олор олоҕу сылыктааннар бэрт ырааҕы, инникини уҥуордаан көрөөччүлэр. Дьэ, итинэн сэдиптээн буолуо, Ньукулай быраатыгар, Төрүккэ олорор киһи-хара буолбут Охонооско, атыыһыттыы, айанныы сылдьан, Таатта Уолбатыттан төрүттээх Бороскуобуйаны көһөрөн аҕалан кэргэннээбитин умнубат. Онуоха кини доҕотторо Бороскуобуйа төрүтэ-ууһа, силиһэ-мутуга киэҥин, удьуордара кэскиллээх буолуохтааҕын сылыктаан билиһиннэрбиттэрэ. Онто, кырдьыга да, суруйааччы Ньукулай Ностуруойап, ырыаһыт Аана Дьөгүөрэбэ хаан аймахтара буолалларын адьас билбит курдук түөрэх кэбиспит, соргу көтөхпүт эбит. Онон Ньукулай, этэргэ дылы, «уруу ырааҕа, уу чугаһа ордук» дииллэригэр сөп буолан биэрбитэ. Өссө биир быраатын Ньоргуул кэргэнин Халаһыанньыкаба диэн дьахтары Ньукулай Кириэс Халдьаайыттан көһөрөн аҕалан кэргэннээбитэ, 16 оҕолонон, кинилэр хааннарын-сыдьааннарын өссө кэҥэппитэ туох куһаҕаннаах буолуой. Онон уруу-хаан киэҥ Байаҕантай улууһугар элбээбитэ. «Былыр-былыргыттан, өбүгэ саҕаттан киһи уруурҕаһар, бэйэ-бэйэтигэр көмөлөсүһэр, ол үгэс хаһан да салҕана, кэҥии, киһи-аймах баарын тухары сайда туруоҕа. Мин төрөөбүт-үөскээбит Тарыҥ Үрэҕим өссө да сайдыаҕа, эдэр ыччат эбилиннэҕинэ, манна оскуола, балыыһа тутулланнар дьон үөрэххэ, билиигэ тардыһаллара күүһүрүөҕэ. Дойдум барахсан өссө эдэригэр түһүөҕэ».