– Ээ, диэбэт даҕаны, баар-суох доҕотторбутун тимир уустарын Чабылаан Ууһу уонна Муттук Ууһу ыҥырарбыт наада. Кинилэрэ суох бу Тарыҥ Үрэх дьоно-сэргэтэ хайдах олоруохтара биллибэт ээ, ааһа баран Муттук Уус миигин бэйэбин эмтээбитэ, аны туран Орто Халыма киһитэ айаҥҥа сылдьан оһолломмутун быһан-отон эмтээбитэ, өлөртөн быыһаабыта, билигин бэркэ диэн үлэлии-хамсыы сылдьара иһиллэр. Аны төһөлөөх иһити-хомуоһу, сэби-сэбиргэли оҥорбуттарын-үүйбүттэрин, чөлүгэр түһэрбиттэрин киһи ааҕан сиппэт, – оҕонньор уутугар-хаарыгар киирэн кэпсии олордо.
Түөртүүр ынах кэннэ дьон-сэргэ сыыйа-баайа ыраахтан кэлитэлээн истилэр. Ким доруобуна, ким көннөрү сыарҕалаахтар, сорох миинэр миҥэлээхтэр. Киэһэ дэлэй астаах-үөллээх остуолга Ньукулай ыалдьыттарын ыҥыртаата уонна маннык саҕалаата:
– Дьэ, доҕоттоор, аймах-билэ дьонум, сааһым тухары бииргэ алтыһан эн-мин дэсиһэн олорбут доҕотторуом, үөлээннээхтэрим! Аан бастаан ыҥырыыбын ылынан атаара кэлбит күндү-мааны дьонум-сэргэм, эһиги үрдүк ааккытын ытыгылыырбын биллэрэбин. Уонна бу дьоро киэһэ үчүгэйдик ирэ-хоро кэпсэтэн-ипсэтэн, сынньанан, аһаан-сиэн, уруккуну-хойуккуну сэһэргэһэн ааһыаҕыҥ диэн ыҥырабын.
– Сөп-сөп, кырдьаҕаас, үлэ-хамнас үлүскэнигэр көрсүспэтэх да ыраатта, – үскэл көрүҥнээх Өлөксөй Атылааһап сөҥ куолаһынан саІарда, – сэһэргэһиэх этибит.
Салгыы оҕонньор аймахтарыгар туһаайан этэҥҥэ, эйэ-дэмнээхтик бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн олороллоругар ыҥырар уонна:
– Дьэ, бу эһиэхэ биирдии ыалга эдэр төрөөбүт сүөһүнү бэлэхтиибин, онон баайгытын-дуолгутун эбии элбэтэн, хаҥатан, сэниэтик олороргутугар баҕарабын, – диир.
Ити кэнниттэн уҥа диэки истиэнэ кыйа таба тэллэхтээх наараҕа кэккэлээн олорооччуларга туһаайан:
– Оттон бу бииргэ үөскээбит, улааппыт, миэхэ уонунан сыл устата бэриниилээхтик үлэлээбит доҕотторбор, эһиэхэ эмиэ биирдии саамай бөдөҥ сүөһүлэрбиттэн талан биэрэбин, ону сүөһү төрдө оҥостон байылыаттык олоруҥ диэн анаан бэлэхтиибин. Дьоллоохтук олоруҥ, бар дьонум барахсаттар! ТарыІ Үрэх ыаллара оҕо-уруу төрөтөн үүнэ-сайда, чэчирии туруҥ! – диэн баран үрүүмкэтин көтөҕөр уонна хаста да бокулуоннуу-бокулуоннуу кириэстэнэн ылар.
Оҕонньор бэлэхтээх-туһахтаах тыл этэн бүппүтүн кэннэ ыалдьыттар дьэ наллаан аһаан-сиэн, кэпсэтэн-ипсэтэн сэһэннэрэ-сэппэннэрэ ыраатар. Сонуннара инньэ Тарыҥтан саҕаланан Томторунан эргийэн Сэйимчээҥҥэ олорор аймахтарыгар тиийдэ. Ас-үөл да дэлэй, арыылаах алаадьы, эмис эт, сылгы хаана, ис миинэ, ымдаан, күөрчэх, сүөгэй арааһа барыта баар. Балайда ньамаласпыттарын кэннэ Ньукулай уҥа оронтон үрүҥ көмүс үрүүмкэтин туппутунан эмиэ туран кэллэ уонна дьонугар туһаайан:
– Дьэ, доҕоттоор, өссө биири тоһоҕолоон этээри гынабын, ити мин элбэхтэ эккирэтиһэн, сүүрэн-көтөн, үбүлээн туттарбыт чочуобунабын көрө-истэ сылдьаарыҥ. Мин баарым тухары лөчүөк сулууспатын ыытарыгар хамнаһын, ол-бу сээкэй ороскуотун төлүү олоруоҕум. Эһиги бэйэҕит Таҥараҕа чугаһааҥ. Саҥа ыал элбии туруохтун. Эдэрдэр төрөппүттэрин ытыктаан, сиэрдээхтик сыһыаннастыннар, Киристиэс ону ирдиир. Аны саҥа эдэр ыаллар бэйэлэрин олохторун толору хааччынан, эппиэтинэстэрин сүгэн, туспа буруо таһаарынан олоруохтаахтар… – диир.
– Аҕабыыт адьас сөпкө этэр, эдэр ыаллар син элбииллэр, сүөһү-ас тэринэн олороллорун хааччыйа сатыыбыт, – ким эрэ кэтэҕэриин олохтон сөпсөһөр саҥата иһиллэр. – Сөп-сөп.
– Дьэ, ити өйдөөн истэр эбиккит. Итинтэн мин үөрэбин эрэ, – оҕонньор салгыы саҥара турда, – онон Айыы Таҥараны дириҥник билэргэ кыһаллыҥ, олоххутугар Киристиэскэ эрэнэргэ үөрэниҥ. Таҥара күүһү уонна муудараһы биэрэн араас ыарахан моһоллору туоруургутугар кыах үөскэтиэҕэ. Дом! Ситигирдик этэн туран, мин эһиэхэ дьолу-соргуну баҕарабын, – диэн баран Ньукулай дьонун эргиччи сытыытык көрөн аһарда, үстэ кириэстэннэ уонна дьэ олоҕун оҥостон олорунан кэбистэ.
Аҕыйах хонон баран Ньукулай ТарыІтан айанныан иннинэ таптыыр миэстэтигэр Аппаҕа тиийэр, онтон Сирэй Хайа олус үчүгэйдик көстөр сиригэр тахсан:
– Оо, дьэ, арахсар күммүт тиийэн кэллэ. Дьылҕа Хаан эйигин кытта көрсүһүннэрэн бу сирдээҕи олоҕум син балайда ситиһиилээхтик ааста дии саныыбын. Быһаччы эн үтүөҕүнэн-өҥөҕүнэн төһөлөөх сири айаннаабытым буолуой, ол ыраах Дьокуускайынан, Магадаанынан, Охуотскайынан, Айаанынан хаста-хаста төттөрү-таары дьонум-сэргэм үчүгэйдик, уйгулаахтык олорорун туһугар айаннаатым этэй?! Ол тухары эн алгыскынан туһанан этэҥҥэ сылдьан сирдээҕи аналбын ситтим дии саныыбын. Оо, хайаларым барахсаттар, Сэттэ Сирэй хайам барахсан! Барҕа махтал буолуохтун эһиэхэ, бырастыыларыҥ! Быраһаай, дойдум барахсан! – ити курдук этэн баран үс төгүл үҥэр, бокулуон уурар онтон суолга тахсан, – Сирэй Хайам, быраһаай!» – диэн хатылыыр.