Бу Аппаттан Оҕонньор Хайата уонтан тахса сирэй буолан көстөр, ону киһи эрэ барыта кэрэхсиир. Манна саас аайы кыталыктар түһэн, сынньанан, үҥкүүлээн, кырыымпалыы ыллаан-туойан ааһалларын олохтоохтор өрүү кэтэһэллэр. Ньукулай оҕо сылдьан ол кыталыктары элбэхтэ көрбүт эбит, бу Тарыҥ түөлбэтигэр кини оҕо сааһа ааспыта, Сыарҕалаах Үрүйэтигэр, Индигиир Төбүлээҕэр халдьаайыга харачаастаан, сис тыаҕа моҕотойдоон, туһахха хабдьылары туттаран, куска тиргэлээн дьоллоох оҕо сааһа ааспытын санаан, уйадыйан, ол ытык сиргэ өр бырастыылаһа турбута.
Дьокуускай куоракка араас уопсастыбалар, хамсааһыннар, ол-бу баартыйалар ыытар үлэлэрэ сыллата элбээн, тэнийэн, далааһыннанан иһэллэрэ харахха быраҕыллар буолбутун оннооҕор улуустартан киирбит ыалдьыттар бэлиэтии көрөллөрө. Олор үксүгэр саҥа уларыйыыларга ыҥырар күүрээннээхтэрэ, өрөгөйдөөх идиэйэлээхтэрэ, оннооҕор өрөбөлүүссүйэни өрө тутар хайысхалаахтара, өссө ону ааһан ыраахтааҕы ыытар бэлиитикэтэ баттыгастааҕын дакаастыы сатыыллара. Онуоха дьон-сэргэ кэпсэтиилэрин иһиттэххэ култуураны, тыйаатыры, саха үөрэҕин тарҕатар «Саха аймах», «Саха омук» уопсастыбалар балайда тэрээһиннээх үлэлэри ыыталлар эбит. Кырбаһааҥкыннаах түспүт ыаллара эмиэ куоракка араас хамсааһыннар буолалларын билэ-көрө сылдьалларын киэһэ хонуктарыгар тиийдэхтэринэ кэпсээн үллэстэллэр. Сураҕа, ити хамсааһыннарга саха бастыҥ интэлигиэнсийэтэ, ол иһигэр Хабырыыл Силипиэнтэп, Арамаан Оруоһун, Баһылай Никииппэрэп, Кууһума Хабырылайап, Баһылай Лүөнтүйэп, Алампа Соппуруонап уо.д.а. салайсаллар эбит. Аны ол туһунан хаһыат таһааран норуокка сырдаталлар.
Биирдэ күһүөрү кыһын киэһэлик Кырбаһааҥкыннаах дьиэлэригэр ааны тоҥсуйбута буолаат Ананий Чаркааһын көтөн түспүтэ. Иллэрээ күн олохтоох хаһыаттарга тахсыбыт бэрт интэриэһинэй ыстатыйалары муспутун аҕалан ааҕан иһитиннэриэх буолбутун дьиэлээхтэр өйдүү түстүлэр.
– Хайа, туох сонун баар буолла? Кэпсээниҥ?
– Ээ, били «Саха кыраайа», «Саха олоҕо» сыһыарыыларга баар ыстатыйалары уонна суруйааччылар сорох хоһооннорун кырыйбыппын аҕаллым, – дии-дии эргэ таба тириитэ сонун уолугуттан бүк тутуллубут хаһыаттарын хостообута.
– Оо, дьэ бэрт сонуннардаах эр бэрдэ эбиккин, – доҕоро Массакы сэргэҕэлээн эгэ-дьаҕа буола түһэр.
– Оттон били куораппытыгар быһыы-майгы тыҥаан турарын бу хаһыаттар наһаа бэркэ сырдаппыттар, биһиги сахалар батталга, атаҕастабылга олорорбут ыраахтааҕы былааһа ыытар бэлиитикэтин кытта ыкса сибээстээҕэ ама сымыйа буолуо дуо?! Манна биир хаһыакка бу маннык суруллубут:
«…Сахалар ахсааннара уобалас нэһилиэнньэтин 85,1% ылар, 14,9% нууччалар, тоҥустар, ламууттар, дьүкээгирдэр, чукчалар, татаардар, еврейдэр, о.д.а. омуктар. Нууччалар төһө да аҕыйахтарын иһин, былаас кинилэр илиилэригэр баар. Ол гынан баран, Өлүөнэнэн, Амманан, Бүлүү, Хоту өрүстэринэн бытанан олорор нуучча бааһынайдара сыһыаннара суох. Сүрүн көлөһүннээччилэринэн куоракка олорор чунуобунньуктар уонна полицейскайдар буолаллар… Дьэ, ити, итинниги киһи хайдах итэҕэйбэт буолуой? Сөпкө этэр, суруйар курдуктар.
– Дьэ, кырдьыгар тахсар, ол курдук да быһыылаах, – Ньукулай оҕонньор бэркэ диэн сэргээн остуол диэки өссө сыҕарыйар, – бэйи, оттон били Баһылай Никииппэрэп-Күлүмнүүр «Манчаары» диэн туох эрэ дыраама, туох үөдэн дуу диэни суруйбут үһү диэбиттэрэ, ол туһунан суруллубут дуо? Аахпаккын ээ.
– Оо, ол улахан дыраама, ол эбэтэр испэктээк. Олус кэрэхсэбиллээх, наһаа дириҥ устуоруйалаах айымньыны бу хаһыаттарга хас да нүөмэргэ бэчээттээн тураллар, ону аҕалбатым, кэлин хаһан эмэ аҕалан ааҕыам этэ. Онно Манчаары дьадаҥы норуот туһугар анаабыт кыһалҕалаах олоҕун олус диэн итэҕэтиилээхтик сырдаппытын маннааҕы интэлигиэнсийэ үрдүктүк сыаналаабыта. Өссө испэктээк оҥорон туруорбут этилэр, – Ананий биир тыынынан субурутар.
– Дьэ, бу сорох суруйуулары аҕаллым. Ити хаһыаттарга бэрт элбэхтик Өксөкүлээх хоһоонноро бэчээттэммиттэр, ол курдук биир хоһооно «Төрүү илигиттэн кыраныылаах» диэн ааттааҕын иһин сорохтор сөбүлээбэтэхтэр, санаа түһүүлээх айымньы диэн. Аны туран биир Түмэпиэйэп-Тэриэскин диэн суруйааччы «Батталлаах дьаһал, үтүргэннээх дьүүл» диэн хоһоонугар бу курдук суруйбут, истиҥ эрэ: