Атыыһыт Кырбаһааҥкын [litres]

…Сахалар даҕаны күннэрэ кэлиэҕэ,
Куттаналлара тохтуоҕа, кырдьыктарын этиэхтэрэ,
Санаалара көтөҕүллүөҕэ, баттаналлара хаалыаҕа,
Үчүгэйгэ тиийиэхтэрэ, көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ.

Ананий ааҕан баран дьонун диэки ыйытардыы көрөр:

– Хайа, син сүрдээҕин суруйбут буолбат дуо?

– Син курдук. Оннук да үйэ кэлиэ буоллаҕа. Дьиҥинэн, ити дьаһааҕы олус үрдүктүк туталлар, үлэлээбитиҥ таах хаалар курдук, барыс диэн суох, өрүү сыл аайы кыһалҕа, түбүк айдаана. Ол туһунан аахсаары гыннахха кими да чыып дэппэттэр дии. Хата биһиэхэ Өймөкөөн диэки кыамматтарга, дьадаҥыларга Ньукулай Уоһукабыспыт көмөлөһөн, өйөөн-убаан, араҥаччылаан кэллэҕэ.

– Оннук, оннугар тахсар.

– Оттон Тэриэскин диэн киһи хайа диэкиний?

– Сураҕа, Сунтаар үһү, эмиэ бэртээхэй суруйааччы дииллэр.

– Бээ, өссө туох-туох баарый? Истиэҕиҥ эрэ.

– Үксэ Алампа хоһоонноро уонна били эдэр суруйааччы диир Кууһума Хабырылайап кэпсээннэрэ элбэхтик бэчээттэммит. Чэ, ону сороҕун кэлин. Хата бу Өксөкүлээх «Куорат кыыһа» диэн хоһооно интэриэһинэй баҕайы. Сураҕа баай оҕото үһү.

– Чэ, истиэҕиІ. Ол бука биһиги тыабыт кыыһыттан ураты буоллаҕа!

– Сөп, сөп. Истэбит. – Бары чуумпуран, оһох иһигэр мас умайар тыаһа эрэ таһыргыыр.

– Дьэ, истиҥ, – Ананий ыһыырынньык анныгар чугас тутан олорон ааҕан барда.

…Унаар маҕан күн уҥа түннүктэн
Уларыйан эрдэҕинэ уһугунна,
Аламаҕай маҕан күн арҕаалыар диэри аҥаахтаата,
Туруохча турбата, таҥныахча таҥныбата.
Сыаналаах солко сыттыгар сыламнаан сытан,
Куба бууга бэриинэтигэр кубулуна сытан,
Суугунас солко суорҕаныгар суулана сытан,
Балыс оҕотун бардьыгынаан ылла,
Хамначчыт кыыһын туттаран ылла,
Аҕатыгар абарда, ийэтигэр киҥнэннэ…

– Оо, дьэ атаах кыыс буолла, бу киҥин-уоҕун көр! – Ньукулай оҕонньор бэркиһээн саҥа аллайда, – оччо бэлэмҥэ олорон… Тоҕо сүрэй?

– Дьэ, салгыы ааҕабын:

… Аа-дьуо таҥнан айгыһынна,
Оргууй аҕай оҥостон нуоҕайда,
Сиэкилэ тааска бэскиэтин имэриннэ,
Атын киһиэхэ аһын таратта,
Туспа киһиэхэ суһуоҕун тупсаттарда.
Саҥа сараасабай ытарҕаны аҕалтарда,
Кыһыл көмүстээх кылапаччыгас
Кырасыабай кырыбыайканы анньынна,
Чуһунчуобай солко чулкутугар дугунна.

– Тыый, тоҕо бэрдэй! Мааны да оҕо эбит. Барыта кырдьыгы суруйбут курдук Өксөкүлээх барахсан, уустаан-ураннаан түһэн…

… Дьиэҕэ кэтэр киэтрэ этэрбэһин
Кэтэттэрэн киэркэйдэ,
Кэчигирэс кэркэ тимэхтэрин
Лэһигирэччи тистэрдэ,
Дьоппуонускай солко дьууппаланан суугунаата
Байбаралаах ырбаахыланан байбарыйа хаамта,
Килбиэннээх тааһыгар сирэйин көрүнэн сириммэтэ,
Күлүмүрдэс тааһыгар күлүмүн көрүнэн күлүмнээтэ…

– Дьэ, ити үлүгэрдээх киэргэнэн, хаһан үлэлиир-хамсыыр киһиний бу? ¤э-һэ, – Массакы дьэ сөҕөн быһа түһэр. Бэртээхэй хоһоон эбит, хос уһултаран тыа дьонугар аахтарыах баара. Биллиннэр, тыа кыргыттара.

– Кырдьык даҕаны. Дьэ, доҕоттор, бу курдук гыныахха. Киэһээҥҥи ас-үөл бэлэм, онон остуолга олоруоххайыҥ, – дьиэлээх дьахтар истээччилэргэ туһаайан саҥарда, – сороҕун аһаан баран ааҕарга, сөп ини?

– Сөп-сөп.

– Хата күннээҕи сонуҥҥутун сэһэргээҥ…

Кырбаһааҥкыннаах ити киэһэ бэрт элбэх сонуну хаһыаттартан аахтаран билбиттэрэ. Онно сүнньүнэн көҥүлү, сырдыгы аҕалар үтүө кэмнэр чугаһаабыттарын туһунан Өксөкүлээх, Алампа, Никииппэрэп, Хабырылайап айымньыларыттан билбиттэрэ. Онно үөрэҕи тарҕатар, билиини иҥэринэр, тиэхиньикэни, науканы, үтүө өйү-санааны, төрөөбүт тылы сайыннарыахха диэн этиллэрэ. Итэҕэлгэ «кут-сүр» диэн өбүгэлэр итэҕэллэрин сөргүтэр наадалааҕа бэлиэтэммит. Биир ыстатыйаҕа Өксөкүлээх бэйэтин төрүт уу сахабын, хараҥа сахаларга иитиллибитим, онон «төгүрүктээн олорор эйгэм итэҕэллэрин барытын ылынар этим, ийэм эмиийин үүтүн кытта иҥэриммитим» диэбитин бэркиһээбиттэрэ. «Кырдьык даҕаны» дэспиттэрэ.

Ким хомуһуннаах уус-уран тылы наардаан ырыа, хоһоон суруйуон баҕарбатаҕай? Ол эрээри баҕарбыт эрэ барыта тылы-өһү имигэстик эллээн барбат буоллаҕа. Саатар тылга сыһыаннаах суруйуулар да аҕыйахтара мэһэйи үөскэтэр, ол гынан баран араас талааннаах ырыаһыттар, кэрэ сэһэннээх кэпсээнньиттэр аҕыйах да буоллар көстүтэлииллэр. Куорат интэллигиэнсийэтэ саҥа айымньы таҕыстаҕына «һуу-һаа» буолан сонуннарын үллэстэллэр, айах кэпсээнэ оҥостоллор. Онно үксүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап, Ньукулай Ностуруойап кэпсээннэрэ, хоһоонноро, ырыалара, дыраамалара дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаналлар. Сорохтор ону устуһа-устуһа доҕотторугар, табаарыстарыгар бэлэхтииллэр, ырыа гынан ыллыыллар, тойук гынан туойаллар.