– Кырдьык, оннук дьыалалар буолбут курдуктар. Ордук өрөбөлүүссүйэни утары баран ол-бу утарсыыны оҥорбут, бандьыыттарга кыттыспыт дьону харыстаабатахтар үһү диэн истибитим. Иллэрээ күн быраабаҕа эмиэ оннук кэпсэтэ олороллоро.
– Оо, дьэ оччоҕо дьаабы дьыала буолууһу, – Даарыйа саҥа аллайар.
– Сураҕа, куоракка байыаннай балаһыанньаны биллэрбиттэр курдук. Романченко диэн дуу, ким диэн дуу киһини байыаннай ыстаап начаалынньыгынан оҥорбуттара дьону харса-хабыра суох тутан-хабан эрэр дииллэр.
– Ноо, ол тугу дьаабыламмыт үһүнүй, байыаннай балаһыанньа диэбит буола-буола? Тоҕо дьулаанай? Туох киһиний ол?
– Элбэх бирикээскэ илии баттаан дьаһайталаабыт курдук. Ол иһигэр эн билэр атыыһыттарыҥ Кушнарев, Громова, Рылов-Лесников, Никииппэрэп-Манньыаттаах Уолун сэргэ хас да киһини баайдарын биир биэс харчыта суох тутан ылаттаабыттар, оннооҕор Миэликэп уонна Сэмэнэп диэн дьонтон кэтэх бибилэтиэкэлэрин былдьаталаабыттар. Ону таһынан Уот Субуруускай обургу Сиипсэп диэн баайтан 70 буут эти, 5 тыһыынча түүтэх бурдугу, Ньурбаҕа Насыыраптар, Бүлүүгэ Расторгууйап баайдарын уоппустаабыт үһүлэр, – Массакы истибитин барытын тоҕо тэбиир.
– Оо, чахчы дьулаан дьыаланы кэпсээтиҥ, – Ньукулай долгуйдаҕына буоларыныы бытыгын тардыалыыр, тарбахтарынан остуолу тобугуратар. – Арах-арах, – үстэ кириэстэнэн сапсынар, – Айыы тойон таҥарам!
– Онтон истибиппин кэпсиибин. Өссө дьон бэртэрэ атыыһыттар Манньыаттаах Уола, Рязанскай, Кузьмин, Хойутаанап, Гаврильев, Кушнарев, Антипин илин Охуотскайынан Кытайга уонна Дьоппуонньуйаҕа күрээбиттэр үһү.
– Тыыннарын тэскилэттэхтэрэ ол дьон. Бука, дьыалалара өссө хаахтыйарын сэрэйэн күрээтэхтэрэ уонна саҥа былаас кэлэрин сөпсөспөтөх буолуохтаахтар. Дьиҥэ дьону баттаабакка-үктээбэккэ, үлэлээн-хамсаан байбыт дьон туох буруйдаах буолуохтарай? Ким эрэ атыынан-тутуунан дьарыктаныахтаах буоллаҕа, ону өйдөөбөт бэйэккэлэрэ дуу. Оччотугар дьону-сэргэни аһынан-үөлүнэн, табаарынан ким хааччыйар? – Ньукулай оһоххо накыҥнаан тиийэн чаанньыктан куруускаҕа уу куттан истэ.
– Сураҕа, саҥа былааска өйдөспөт быһыы-майгы үөскээбит үһү. Ол курдук бэлиитикэҕэ аһаҕас өстөһүүлэр, бэйэ-бэйэни буруйдааһыннар саҕаламмыттар. Уобалаһы салайан олорор бөлөҕү, кинилэр сүрүн баартыйалара эсиэрдэри утары сэссийээл-дэмэкирээттэр киирсибиттэр. Аны бассабыыктар, мэнсэбииктэр диэннэр эмиэ туһунан тойуктаахтар үһү. Дэбигис киһи өйдөөбөт балаһыанньата буолбут… – Массакы кэтэҕин тарбана олордо, – кыра-хара киһини тэпсэн ааһыахтарын сөп.
– Дьэ оччотугар биһиги, хата ыраах олорор дьон, саҥата суох сылдьыыһыкпыт. Бэйэлэрэ быһаарыстыннар. Хата, Даарыйа, чэйдиирбит дуу? – оҕонньор эмээхсинигэр эргилиннэ, – күн ырааппыт.
– Кырдьык, Сэмэн, дьулаан дьыаланы кэпсээтиҥ, – Даарыйа остуолун соппута буолан баран аһын тарпытынан барда, – улахан эрэ уларыйыы буолбатар, баҕар саҥа ыраахтааҕы кэллэҕинэ олох-дьаһах көнөн барыа этэ буоллаҕа. Ол өрөбөлүүссүйэлэрэ эрэ буолбатар, хаан тохтубатар ханнык…
– Чэ-чэ, бу эмээхсин ону-маны тыллаһан, «хаан тохтубатар» диэбит буола-буола. Айыы даҕаны! Арах-арах. Тойон Таҥара баар ини.
– Сураҕа Сэбиэскэй былаас кэлиэ дииллэр. Онуоха соҕуруу үөрэнэ сылдьар үөрэхтээх дьоммутун Махсыым Омуоһабы, Былатыан Силэпсиэби, Степан Ардьакыабы, Исиидэр Бараахабы, Степан Баһылайабы уонна да атыттары Дьокуускайга ыҥыртарбыт бадахтаахтар. Олор кэллэхтэринэ саҥа былаас дьиҥнээхтик олохтонуо дииллэр, – Массакы чааскыттан сылаас чэйи сыпсырыйан ылла.
– Дьэ, хата оннук эрэ буоллун, бэйэбит уолаттарбыт төһө да эдэрдэрин иһин, үөрэх-тайма, билии-көрүү бөҕөтүн ылбыт сурахтаахтара, онон кинилэр кэлэн былааска олордоллор син сөптөөх бэлиитикэ ыытыллыан сөбө, – Ньукулай сыалаах эттэн ылан сытыы быһаҕынан кырбастаан, ыстаан тэллэҥнэттэ.
Даарыйа туран эҥээр оһох хардаҕастарын эргитэлээн биэрбитигэр кураанах хардаҕастар чачыгырыы умайдылар. Хараҥаран эрэр дьиэ иһэ сандаарыйа сырдаан кэллэ.
– Чэ, абааһы бэлиитикэтин тохтотуоҕуҥ, биһиги куолулаан да быһаарбат дьыалабыт, – оҕонньор сылаанньыйбыт куолаһынан унаарытта, – хата бүгүн Дьэбдьиэкэйэп күнүгэр сарсыардатын хаардаата уонна илинтэн тыалырда, онон ардахтаах сайын буолар, от, сир аһа өлгөмнүк үүнэр чинчилээх. Сүөһүгэ-аска бэртээхэй сайын буолара буолуо.
– Бэрт этэ, оччотугар хара тыа булда да төрүө-ууһуо турдаҕа, ол эмиэ булчуттарга, табаһыттарга да табыгастаах.
Ити киэһэ Кырбаһааҥкыннар дьиэлэрин түннүктэрэ хойукка диэри сандаара тыкпыттара. Кэпсэтиилэрэ да араас хайысхалаахтык барбыттара, киэһэ хойут сыппыттара да, оҕонньор уута кэлбэккэ өр эрэйдэммитэ, сарсыарданан биирдэ утуйбута.