Биир күн Ньукулай бэлиитикэҕэ барыны-бары истэ-билэ сылдьар суруксутун Ананий Чаркааһыны ыҥыртаран ылла. Кэпсэтиилэрэ өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн итэҕэлгэ былаас сыһыанын туһунан иэҕэлиннэ.
– Хайа, Ананий, саҥа былааспыт сураҕа таҥара үлэһиттэрин уонна ойууннарбытын соччо сөбүлээбэт бэлиитикэни ыытан эрэр үһү диэни истэбин ээ. Эн ол-бу хаһыаттары, суругу-бичиги ааҕар киһи тугу иһиттиҥ, биллиҥ-көрдүҥ?
– Ээ, оттон ыраахтааҕыбыт былааһа сууллан уларыйыы-тэлэрийии бөҕө буолан эрэр курдук. Ол курдук «Кыым» уонна да атын хаһыаттарга ойууннары сойуолаан, былыргы олох хаалынньаҥнара буолаллар диэн дүҥүрдэрин, былаайахтарын, таҥастарын-саптарын былдьаталаан, дьону эмтииллэрин-томтуулларын булгуччу боппут курдуктар. Оннооҕор Боотуруускай улууһугар олорор улуу Быратааһап ойууну тутан ылан хаайан олорон күүстэринэн ыҥырыы суруйтарбыттар үһү.
– Оо, бу сордооҕу, букатын эдэр да буоллар, улахан ойуун буолуохтаах, арааһа отуччатыгар эрэ сырыттаҕа. Дьэ-дьэ, ол туох диэн суруйтарбыттарый? – оҕонньор долгуйдаҕына буоларыныы сэҥийэтин бытыгын тардыалыы олордо. – Арах-арах!
– Сураҕа, «мин бэйэм сыыһабын билинэн мантан ыла ойууннуур идэбин тохтотобун уонна атын ойууттар албын-көлдьүн идэҕитин хаалларыҥ диэн ыҥырабын», диэбит үһү. Аны туран Дүпсүн улууһун Аһыйбах уонна Тулааһын диэн улахан ойууттара эмиэ идэлэриттэн аккаастаммыттар, онон албын-көлдьүн ойууттар, отоһуттар, ичээннэр үлэлэрин тохтотон, саҥа олоххо үлэлээн эрэр биэлсэрдэргэ норуот өйдөнөн эмтэнэ барар буолла диэн суруйаллар, – Ананий хаһыакка аахпытын кэпсии олордо.
– Оттон, били таҥара дьиэтигэр туох, ханнык сыһыан үөскээбитин туһунан тугу суруйаллар, айах кэпсээнинэн, аҕабыыттары үлэлэриттэн үүртэлээн эрэллэр дуу, хайдаҕый?
Онно да былаас таала кырыыламмыт курдук. Аахпыппын кэпсээтэхпинэ, дьон аны «таҥара кими да айбатаҕа, таҥараны бэйэтин аҕабыыттар» сымыйанан, албыннаан дьон көлөһүннэрин сиэри айбыттара» – диэбиттэр. Онон аҕабыыттар, тэрипиэһинньиктэр хамнастарын быһан, таҥара дьиэлэрин күлүүстэрин былдьаан күлүү-элэк оҥостон эрэллэр үһү. Ордук Тааттаҕа, Дүпсүҥҥэ, Хайахсыкка, Хадаарга итинник быһыылар сүрдэммиттэрин сорох дьон сүөргүлүү эбит. Дьэ, дьаабы.
– Оо, Айыы Тойон таҥарам, киһи өлбөккө арааһы да истэр эбит, – оҕонньор таҥара холоругар үҥэн сапсынар, – дьэ, туохха-туохха тиийэбит? Дьон-сэргэ таҥараны итэҕэйбэт буоллаҕына, тугу итэҕэйэр? Айыым таҥарам, араҥаччылаа, абыраа! Үрдүк үөһээ айыыларбыт көмүскээҥ дуу, Аар Айыы Тойон киһи-аймах суолун-ииһин көрөн турар, ким куһаҕаны оҥорор, ол бэйэтин угаайытыгар түбэһиэҕэ, аньыытын-харатын туһаҕар иҥниэҕэ…
– Дьэ, тээтээ, олус ыгылыйыма дуу, баҕар дьон-сэргэ өйдөөн саҥа былааска өйүн-санаатын тиэртэҕинэ, уопсай тылы булуохтара! Этэргэ дылы, отоһуттара, эмчиттэрэ суох хайдах олоруохпутуй, ол киин сиргэ биир эмэ биэлсэр баар да буоллаҕына, хайдах ыарыыны барытын саба тутуой? Оттон биһиэхэ ити Орто Алыы Хабырыллата суох табыллыбат инибит, кини эмтээн-томтоон төһөлөөх ыарыһаҕы үтүөрдүбүтүн ааҕан сиппэккин… – Ананий оҕонньорун уоскутаары ол-бу тыллары өйүгэр сааһылыы сатыы олордо.
– Оннук буолумуна. Биһиэхэ ол хаһан биэлсэр ананан, балыыһа аһыллара тойук буоллаҕа. Дьиҥинэн, үүйбэттэрэ-хаайбаттара буоллар. Муттук Уус даҕаны эмтээн-томтоон дьону абырыах этэ. Оҕонньор кырыйда, сэттэ уонун аһарда бадахтаах да, үрүк-түрүк сылдьар курдук истэбин. Оннук дьоммутун туһанан хаалыах этибит. Дьэ, абалаах. Муттук мин ыалдьыбыппар эмиэ эмтээн-томтоон үтүөрдэн турардааҕа, онон да бачча сааспар тиийдэҕим, кини быһаччы көмөтүнэн. Хомуһуннаах эмчитинэн биллэр киһи.
Эрэпириэссийэттэн куттанан, дьоҥҥо-сэргэҕэ ол-бу куһаҕан саҥа-иҥэ тэнийэн барбытыттан Ньукулай атыыһыт бииргэ төрөөбүт быраата, уон оҕотуттан аҕыс уол оҕолоох Уйбаан араспаанньыйатын уларытан Тыыллар дэнэр. Ол кэннэ оҕолорун Төрүтүнэн, Томторунан, Охуотскайынан, Өймөкөөнүнэн, Магадааҥҥа тиийэ олохтотолуур. Кинилэртэн Охоноос диэн үһүс уол Охуотскайга олорон түбүркүлүөһүнэн ыалдьан өлөр. Ону Бугдуун диэн бииргэ төрөөбүт быраата убайын өлүгүн Өймөкөөҥҥө аҕалан истэҕинэ бандьыыттыы сылдьар Байбал Ностуруойап дьоно тоһуйан өлөрөллөр. Онон кинилэри айыы санаалаахтар иккиэннэрин дойдуларыгар Нэлэгэр алааһыгар илдьэн көмөллөр. Бугдуун эдэр, кэргэннэнэ да илик кэмэ, бу иннинэ Ньукулай атыыһыкка бэриэсчитинэн сылдьыбыт уонна оҕонньору кытта элбэхтэ айаҥҥа сылдьыһан өрүү кини иннинэ тиийэн түһэр сирин бэлэмниир, ол-бу тэрээһин боппуруостарын эрдэттэн кэпсэтэн-ипсэтэн быһаарар сытыы-хотуу уол эбит. Аны Охоноостон төрөөбүт кыргыттар Маайалаах Балбаара Магадаан уобалаһын Сэйимчээнигэр тиийэн олохсуйаллар. Онон сибээстэрэ быста-быста салҕанар, сүтэ-сүтэ күөрэйэр, эрэй-буруй эҥээрдэнэллэр. Били Охоноостон тулаайах хаалбыт 13 оҕону бэйэтэ 16 оҕотугар эбии Ньоргуул Ньукулай иитэ ылар уонна дьонун аһатаары сүөһүтүн элбэтэн иитэр. Аҕыйах сылынан хомуньуустар кэлэн элбэх баайдаах, сүөһүлээх-астаах эбиккин диэн Ньоргуулу кулаак оҥорон туга да суох хааллараллар. Ньоргуул кэргэнэ Кириэс Халдьаайыттан төрүттээх Колодезникова диэн, урут хаһан эрэ Ньукулай оҕонньор айанныы сылдьан илдьэн кэргэннээбит кыыһа. Онон Ньоргуул оҕолорун билигин инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитэн-аһатан олороохтуур.