Даарыйа ол олорон көрдөҕүнэ оҕонньоро барахсан бу аҕыйах ый иһигэр хайа охсубут аҥаара эрэ хаалаахтаата, санна уһуктанан, хараҕа биилэнэн, иһэ хапсыччы хатан, киһи билбэт киһитэ буолан сытаахтыыр, ыарыыттан киһи дьүдэйэрэ диэн сүрдээх да буолар эбит, – дии санаталаата. Онтон сылаас уу аҕалан сэргэхситээри сирэйин-хараҕын сууннаран сотуталаата. Хата киһитэ кып-кыратык да буоллар аһаахтаата, соботун искэҕиттэн сиэбитэ буолла, мииниттэн барбах сыпсырыйан ылла. Арааһа Даарыйатын санаатын көтөҕө сатаан аһаабыта буолла быһыылаах…
Ити кэнниттэн хас да хонук ааста. Ньукуолун таҥара бырааһынньык киэһэтэ, чэчиэринньигэ үүннэ. Ньукулай доҕотторо-атастара оҕонньоттор кэлбиттэрэ, ким кус, ким балык, араас ас кэһиилээхтэр этэ. Кинилэр ортолоругар Өлөксөй Тихэмиирэп, Хабырылла, Дьөгүөссэ Сэлэпсиэптэр, Ылдьаа Мөлөкүүрэп, Арыйаан, Дьултус, Чыбылаан бааллара. Оҕонньор тайахха тэптэрэн өйөтөн туран остуолга тиийэн олорон барбах аһаабыта буолбута, сааһын тухары бииргэ алтыспыт доҕотторун, аймахтарын кытта санаа атастаспыта, одоҥ-додоҥ да буоллар, араас сэдэх түгэннэри истиҥник ахтыспыттарын сэргээн истибитэ, махтаммыта.
Аһаан бүтүөхтэрин иннинэ кырдьаҕаһы ыарыылаһа сылдьар Дьөгүөссэ сэрэнэ соҕус ыйытар:
– Дьэ, Ньукулай, уһун үйэҕэр арааһы барыны биллэҕин-көрдөҕүҥ, киһи хайдах эргиэмсик буолан байыан-тайыан сөбүй ?
Онуоха оҕонньор чэйиттэн сыпсырыйан баран мүчүк гына түһэр уонна:
– Һэ–һэ, син сөптөөх ыйытыы ээ. Уопсайынан, ханнык баҕарар үлэҕэ чиэһинэй, тылыгар туругас, туруу үлэһит уонна бигэ киһи буолуохха наада. Онтон наар түргэнник, үлэлээбэккэ эрэ байа сатыыр мүлүкүс-халыкыс сылдьар киһи – ол үөтэлээбэт. Ону дьон-сэргэ билэ охсон оннук киһиттэн тэйэ туттар, оччотугар бу киһи соҕотоҕун туран хаалар, эргиэмсиктээн бүттэҕэ ол.
– Дьэ, иһиттигит дуо, уолаттар, кырдьаҕаспыт сүбэтин. Хомойуох иһин, оннук дьоннор бааллар, атын сиртэн тиийэ кэлээччилэр ээ.
– Кырдьык, баар буолааччылар, – оҕонньор сылайа быһыытыйан өйөнөрдөөх олоппоһугар тиэрэ түһэр, таба тириитэ олбоҕун көннөтөрөр.
– Ээ, арба мин оннук биир тµбэлтэни истибиттээхпин, – Ылдьаа Мөлөкүүрэп аһыы олорон дьонун эргиччи көрөр. – Кэпсиибин дуо, баҕар Ньукулай истибит да буолуохтаах.
– Кэпсээ-кэпсээ.
– Уонтан тахса сыллааҕыта биһиэхэ Өймөкөөн нэһилиэгэр балайда элбэх сотуллубатах иэс баарын үрдүкү сууттар билбиттэр. Дьиҥэ бу иэстэр өлөн хаалбыт дьонтон кэмигэр хомуллубатаҕыттан тахсыбыт үһү. Сатаатар ити кэмҥэ Романов ыраахтааҕы 300 сыла туоларыгар баар иэһи хомуйтаран ыларга соруммуттар. Байаҕантай улууһун кулубата Бүөтүр Силэпсиэп хамыыһыйа тэрийэ охсон Дьокуускайтан хас да киһини ыытар, олор истэригэр быыбарынай кулуба Уйбаан Ондуруоһап, улуус суруксута Анааный Чаркааһын бааллар үһү. Ондуруоһаптаах өйүө-тайаа тэринэн муус устарга «хампыай» айаҥҥа туруналлар. Бу дьону тутуһан ыраах айаҥҥа аргыстаһан тиийэн, эргинэн барыстанар санаалаах саарбах соҕус дьоннор кытта барсыбыттар. Кинилэр үксүн ол-бу кыра таһаҕаһы сэргэ наар арыгы ындыыламмыттар.
Кистэлэҥ санааларыгар ыраах тыаҕа сылдьар кэнэн булчуттары, табаһыттары «күндүлээн» ас таһаарыныахпыт дии санаабыттар. Ырыган аттарынан айанныыр дьон Алдан өрүс уҥа биэрэгэр туораан, хайалар анныларыгар баар сиибиктэлээх сири булан хас да хоммуттар, сорохтор сааскы көтөргө сааламмыттар, саарбах дьон тулуйбакка били аһыы астарын таһааран аһаабыттар-сиэбиттэр. Салгыы уонча хонук айаннаан баран Чыыстай диэн сиргэ тиийэн айанньыттар икки аҥыы хайдыспыттар. Сорохторо Өймөкөөннөөбүттэр, онтон саарбахтар ТарыІ Үрэххэ кэлэрдии хоту суолу тутуспуттар уонна балайда айаннаан иһэн Тириипэнэп диэн баай тордоҕор кэтиллэ түспүттэр. Хас да ураһаттан саамай улахан ураһаҕа киирбиттэрэ, таба сарыытыттан тигиллибит ыыһаммыт таҥастаах оҕонньор ыалдьыттары бэрт истиҥник көрсөн, сабыс-саІа таба тириилэригэр олортообут уонна эбээннэр сиэрдэринэн:
– Хайа, күн–шудаар хайдах олорор үһүнүй?
– Этэҥҥэ үһү, айыы таҥара көмөтүнэн, – ыалдьыттар эппиэттэспиттэр.
– Һэ, эһиги туох кэпшээннээх кэллигит, хайдах айаннаатыгыт, шураҕа, ыраахтааҕы үш шүүш сыла буолар үһү дуо?
– Оннук-оннук, Дьокуускайга бэлэмнэнии бөҕө, сахалар сийиэстэрэ буолаары турар, онно мантан Кырбаһааҥкын кыттар үһү.
– Ээ, шөп, биһигиттэн дэлэгээт оҥорбуппут, кыахтаах киһи, кэл эрэ, чэйдэ ишиэҕиҥ, шылайбыккыт буолуо, хайдах дии шаныыгыт.
Ыалдьыттар сүүрэн тахсан үс иһит арыгыны кэһиибит диэн оҕонньорго ууммуттарыттан биир иһити «там» гыннарбыттар. Киэһэ аһылыкка аһаан оҕонньор үс бууру өлөттөрбүтүн хас да алтан солуурдарга буһаран ыргыппыттар. Сотору аһааһын саҕаламмытыгар икки бытыылканы кураанахтаабыттар, оҕонньор улаханнык холуочуйбут, ыалдьыттар көннөрү чэйдээбиттэр, кэпсээн-ипсээн ырааппыт. Оҕонньор: