– Улуус кииниттэн сылдьар уолаттар… Ника хайаларын эрэ билэр быһыылааҕа, – Витя Стасиктаах дьыалалара табыллыах курдугун сүрэҕинэн сэрэйэн, аҕатынан киэн туттарын кистии барбакка, ис сүрэҕиттэн үөрэн мичээрдии турда. Сэмэн Сэмэнэбис эрэммиттии көрөн турар уолугар эппиэттээн, кылгастык сигналлаан ылаат, массыынатын балыыһа диэки салайа тутта.
– Хайа, Витя, остуол бэлэм, аһаабаккын дуо? – ийэтин чаҥкынас саҥата тэрээсэҕэ киирэн иһэр уолугар иһилиннэ. – Тото-хана аһаатаххына өйүҥ-санааҥ тобуллан биир кэлим экзамеҥҥын туттарбытыҥ эрэ баар буолуо. Хайаан да үөрэннэххинэ табыллар. ¥өрэҕэ суох киһи хараҕа суох кэриэтэ. Идэлээх үлэһит буолбатаххына, үөрэхтээх, куоракка дуоһунастаах үлэҕэ үлэлиир бииргэ үөрэммит кылааһыҥ оҕотугар хамначчыт буолуоҥ, эбэтэр тыа сиригэр инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан ыал аатын ылан олоруоҥ, – диэн бэрт элбэх саҥатыгар тэптэрэн, дьоно дьиэттэн тахсыбыттарын билбэккэ, толору астаах остуолун эргийэ көтө сырытта. Алевтина Илларионовна баччааҥҥа диэри ийэлэрин тылыттан тахсыбат «эр дьонноро» киниттэн ыйыта барбакка бэйэлэрэ үүт-хайаҕас булбуттарыттан, уола туохха да түбэспэккэ этэҥҥэ кэлбититтэн, өссө куһаҕантан үчүгэйи арааран, улахан киһилии аҕа-тыныын быһаарсыбытыттан астына санаата. Дьиэтин иһигэр ил-эйэ сатыылаабытыттан, дьиэ-кэргэн биир өйгө-санааҕа кэлбититтэн уоскуйан, хаһан да маннык дууһалыын чэпчээбитин өйдөөбөт.
Сайыҥҥы үүт тураан түүн күнүскү түбүктэн налыйа чуумпуран, тыынар тыыннаах барыта уоскуйан, иһийэн хаалбыкка дылы. Саха киһитигэр сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр түптэ күөх буруота солко былаатынан дэриэбинэни бүтүннүүтүн иилэ кууһан ылла.
Кэпсээннэр
Киһи уҥуоҕар
1943 сыл. От ыйын умайар уот куйааһа. Күн ортото. Ханна эрэ ырыых-ыраах кэҕэ этэр, күөх ойуур быыһын аайы чыычаахтар ыллыыллар.
Өрүкүйэ сытар быыллаах суол устун уонуттан саҥа тахсыбыт уолчаан салбыҥнаан иһэр. Атах сыгынньах, илиитэ-атаҕа хатыран хаан оҕуолаабыт, чаҕылыйар хара хараҕа соҥуорбут, ыарахан санааҕа ылларбыт көрүҥнээх. Күөх ойуулаах сиидэс ырбаахытын кумааһынай курунан бобо тардыммыт, хара түрүкүө ыстаанын хас да сиринэн олус кыһамньылаах илии кичэйэн абырахтаабыт.
Ньургун аҕата сэрии маҥнайгы күннэригэр сураҕа суох сүппүтүн туһунан соторутааҕыта убайыттан Киргиэлэйтэн истибитэ, оттон ийэтэ өссө сэрии иннинэ өлбүтэ. Кини дьонугар соҕотох оҕо этэ. Сэрии буолуон иннинэ Ньургуҥҥа аһыырыгар аһа, таҥнарыгар таҥаһа барыта баара. Онтон билигин?… Сэрии иннинээҕи олоҕун кэрэ түүл эрэ курдук саныыр.
Кырыыстаах сэрии… Төһөлөөх элбэх оҕо таптыыр ийэтиттэн-аҕатыттан матан, хараҕын уутунан сууммута буолуой? Кинилэр оҕо саастара төрөөбүт Ийэ дойдулара хаанынан уста турдаҕына ааспыта. Кырачаан оҕолорго өстөөххө абатыйыы, өһүөмньү уота умайбыта, олортон биирдэстэринэн Ньургун этэ. Уол ийэлээх аҕатыныын олорбут олоҕун саамай дьоллоох кэминэн ааҕар. Ньургун туманнырбыт хараҕар ийэтэ-аҕата көһүннүлэр: кинини ортолоругар уктан дэллэритэн иһэллэрэ, дьоллоохтук күлсэллэрэ бу баарга дылы. Аҕата уолун үөһэ көтөҕөн ылан өрүтэ быраҕаттыыр. Ону ийэтэ былдьаһа сатыыр. Онтон бары бииргэ салааскаҕа олорон таҥнары сырылаан түһэллэр. Тоҥуу хаартан бүтүннүү хаар буолан, оронон тура сатыыллар. Ийэтэ күлэр да күлэр. Аҕата куруутун «биһиги ийэбит курдук ким да күлбэт» диэн этэрэ. Онтон… Биир киэһэ кинилэр дьоллоох, үөрүү-көтүү аргыстаммыт олохторугар хараҥа былыт сабардаабыта. Ийэтэ биир киэһэ, ол сүрдээх ардахтаах хараҥа күн этэ, ыраах сайылыкка ыараханнык ыалдьыбыт ыарыһахха барбыта. Барарыгар Ньургуну сүүһүттэн сыллаабыта уонна хаһан да кэлбэтэҕэ. Төннөн иһэн саахалга түбэспит этэ. Аҕата ол күнтэн ыла уларыйбыта, үөрбэт-көппөт буолбута, куруутун кистээн ытыыр быһыылааҕа…
Онтон сэрии… 1941 сыл. Ньургун аҕата бастакы ыҥырыыга бастакынан барбыта. Барар түүнүгэр ийэлэрин уҥуоҕуттан сарсыарда биирдэ кэлбитэ. Сирэйэ кубарыйбыт, хараҕын халтаһалара кытарбыттар этэ. Сылы кыайар-кыайбат кэминэн сураҕа суох сүппүтүн туһунан биллэрии кэлбит этэ. Уолчаан ол кыракый күөх кумааҕыга суруллубут биллэриини убайа суоҕуна паапкатыттан ылан көрбүтэ.
Ньургун өрө тыынна. Кини тыаны-хонууну кэрийбитэ ыраатта. Аҕыйах хонуктааҕыта кимнээх эрэ маҕаһыыны халаабыттара. Ферматтан биир ыана сылдьар ынах сүттэ. Ньургун ырааҕынан аймаҕа оҕонньор биирдэ кэлэ сылдьан «күрүөйэхтэр бааллар, онно эн аҕаҥ курдук киһи баар үһү» диэн кэпсээбитэ. Онтон ыла Ньургун ол аҕатын курдук киһини көрсөөрү бөһүөлэктэн тэйиччи соҕус алаастары, эргэ өтөхтөрү кэрийэр.