– Мээрилээн бүт эрэ, туох ааттаах бүгүн тыллааҕымсыйдыҥ. Оччо үлүгэр өйдүүр буолан баран тыыннааҕар тоҕо ийэҕэр киһилии тылгын биэрэн тохтооботоххунуй? Бүтэр бүппүтүн кэннэ кэмсиммитэ буола олороҕун? Эйигин наар күүтэн тахсара, испэтэх буоллаххына сэргэхсийэ түһээхтиирэ. Ол иһин оннооҕор мин бүтэһик ыйдарыгар олох испэтэҕим, – Натааһа, киһитин аһыммыттыы көрөн олорон, сирэйин-хараҕын сотторунан соттумахтаан ылар.
– Эмээхсиним саамай уот харахха эттиҥ. Ол кэмсиниим түүннэри-күнүстэри ыар таһаҕас буолан, дууһам төһөлөөх моруу буоларын бэйэм эрэ билэн сырыттаҕым. «Эһиги да сааһырдыгыт, бэйэҕит тускутугар олох олороргутун толкуйдуур кэмҥит буолла. Ити дьаат аһыттан абыраммыт, иннин ылбыт киһини истэ иликпин. Арыгыттан аккаастанан дьон тэҥинэн олоруҥ. Эһиэхэ кэриэһим ити буолар», – диэхтээбитэ ийэм эрэйдээх… – Миитээ кэлин тиһэҕэр ытамньыйан, куолаһа титирэстээн ылла. – «Маҥнайгы үрүүмкэни киһи иһэр, иккис үрүүмкэ киһини иһэр» диэн өс хоһооно уот харахха этэр эбит.
– Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһи кэрэҕэ тардыһарыҥ сөп буоллаҕа. Мин курдук арыгы эрэ ортотугар үөскээбитиҥ буоллар, эн да итинник уһуну-киэҥи толкуйдуоҥ суоҕа этэ. Чэ буоллун, оҕонньорбуттан, оҕолорбуттан мин да тоҕо быһыннахпыный? Санаа холбонноҕуна, сүбэ түмүлүннэҕинэ, кыайтарбатах кыайыллааччы. Онон, баҕар, бу адьарай аһыттан аккаастаннахпытына, биһиги да үрдүбүтүгэр күн тыгыа.
– Хайа, эмээхсиним сөпкө да бөлүһүөктээтиҥ. Дьэ, үөртүҥ. «Кырдьаҕас киһи сүбэтэ дьолго тиэрдэр» дииллэр, онон ийэбит кэриэһин толоруох, – Миитээ ойон туран кэргэнин санныттан сымнаҕастык кууһар.
Иһиллээбит курдук уу чуумпуга өйдөспүт сүрэхтэр тэҥҥэ тэбэр тыастара эрэ иһиллэргэ дылы.
Түүл
Лана түүлү-бити соччо итэҕэйбэт эрээри, бөлүүн түһээбит түүлэ өйүттэн-санаатыттан ааһан биэрбэтэ. Илэ көрбүт курдук саныыр. Түһээтэҕинэ, дойдутугар төрөөбүт сайылыгар сылдьар эбит. Сайын. Тулата күп-күөх. Хонууга кыһыл, саһархай, күөх сибэккилэр үөрэ-көтө сипсиһэ тураллар. Халлаан көҕөрөн, чэлгийэн аҕай турар. Тула чыычаахтар араас куолаһынан куоталаспыт курдук чыыбыгыраһаллар. Лана ис-иһиттэн үөрэн, долгуйан атаҕын төбөтүнэн үҥкүүлүөх курдук долгулдьуйа хааман истэ. Эмискэ быйыл кыһын өлбүт кырдьаҕас эдьиийэ Вера хантан, хайдах кэлбитэ биллибэккэ күөх хонууга баар буола түстэ.
Лана соһуйан саҥатыттан матта, эдьиийэ өлбүтүн субу баардыы өйдүүр. Вера балтытыгар чугаһаабата, сайылыгын ахтыбыт, сонурҕаабыт хараҕынан эргиччи көрдө уонна аргыый тииһин быыһынан сыыйан, кимиэхэ да туһаайбакка сибигинэйэ былаастаан:
– Уолбун Андрейы ыла кэллим. Түөрт уон күммүн бэлиэтээбэтэҕэ, – диэт, чыпчылыйыах икки ардыгар «сус» гынан хаалла. Кыыс кутталыттан эдьиийэ хайдах мэлийбитин өйдөөн көрбөккө хаалла.
Сүрэҕэ ат туйаҕын тыаһын курдук битигирээн, куттанан, уһуктан кэллэ. Төһө да эрдэтин иһин салгыы кыайан утуйбата. Түүлүн тойоннуу, араастаан эргитэ саныы сытта. Эдьиийэ Вера кини аҕатын кытта бииргэ төрөөбүттэр, иккитэ кэргэн тахсан ыал буолан көрбүтэ да, кыайан оҕоломмотоҕо. Кэлин иккис кэргэнин аймахтарыттан уол оҕону ылан ииппиттэрэ. Уоллара Андрей кырдьаҕас дьонун үөрдүөн иһин эрдэ кэргэннэнэн, утуу-субуу оҕолордонон барбыта. Ииппит аҕата-ийэтэ сылынан быысаһан өлбүттэрин кэннэ дьонун олбуордарыгар саҥа дьиэ туттан сүрдээх үчүгэйдик олорор сураҕа иһиллэрэ. «Ыарыйдаҕа дуу, туох сүрэ эбитэ буолла» диэн Лана дьиктиргээтэ.
Кыыс үлэтигэр түүлүн умна быһыытыйда, куһаҕан түүлү көрдөххө дьоҥҥо кэпсээбэттэр, тойонноппоттор диэн кимиэхэ да кэпсии соруммата. Кини уопсайга биир хостоох квартираҕа учуутал кыыһы кытары олорор. Кыргыттар биир дойдулаахтар, эдьиийдии-ба-лыстыы курдук сыһыаннаахтар. Лана оҕо иитээччитин үөрэҕин бүтэрэн, Нам оройуонугар иккис сылын үлэлиир. Дьонун-сэргэтин дьэ билсэн, кэлин син тэһийэр буолан эрэр, бастаан чуҥкуйар курдуга. Хас субуота ахсын Дьокуускайга педагогическай училищеҕа учуутал үөрэҕэр үөрэнэр балта Катя үлэһит буолбут эдьиийигэр кэлэн аһаан-сиэн, хонон барар. Бүгүн субуота, киэһээҥҥи автобуһунан кэлиэхтээх. Лана балтын күүтэ таарыйа телевизорын холбоото, соркуойун электрическэй оһоҕор сылыта уурда, күнүс астаабыт бэрэскитин холодильниктан хостоото. Бииргэ олорор учуутал кыыһа хайыы-үйэ уоппускатын ылан дойдулаабыта.