– Туох дииллэрий? – Маайа аймахтарын ааттарын истэн, өс саҕа буолан, татыакалана түстэ.
– Ити… миэхэ оскуолаҕа кэтэрбэр көстүүм ылбыттар… Ону кэлэн ылыҥ диир, – Аанчык ийэтин ааттаспыттыы уулааҕынан-хаардааҕынан чоҕулуччу көрөр.
– Суох… Суох… Бэһирбэтиннэр! – Маайа титирэс куолаһынан быһа баттаан саҥарбытын өйдөөбөккө да хаалла. Иһити-хомуоһу тыаһатан мааннай хааһы буһаран булкуйа туран, хоско кыыһа ытаан сыҥыргыырын истэн, аһынан, уйадыйан ылла. «Аҕалара атын дьахтарга иирэн барбытыгар оҕолорум туох буруйдаахтар үһүө? Ама да, төрөппүт ийэ аатырбытым иһин оҕолорбун олус эрэйдиибин. Бу отут сэттэ сааспар диэри кыра оҕо курдук быһыыланар буоллаҕым үһү. Атаҕастаммыт киһи буолан, эһиэхэ наадыйбаппын диэн, кэргэним дьонугар кыһамматах курдук үрдүктүк туттарым оҕолорум майгыларын сиэн эрэр… ¥лэ булбут киһи. ¥лэлээтэхпинэ эрэ дьиэ кэргэммин, оҕолорбун быыһыыр буоллум быһыылаах. Хайа дьоллоохтор үлэлээхтэрэ буолла? Хайдах да сордоммутум иһин үлэ көстүбэтэ чуолкай. Арай, бары тэрилтэлэри кэрийэн, солбукка ханнык баҕарар үлэни көрдөһөн көрбүт киһи. Син солбукка үлэ көстөөччү. Былырыыҥҥа диэри туох үлэ көстөрүнэн солбуйар этэ. Онтон пиибэтин ордо-рон, аккаастанар буолуоҕуттан, эппэт буолбуттара. Бу куттаатахпын көрүҥ эрэ. «Эн бэйэлээх үлэлээ даа…» диэн ким бэлэми остуолугар ууран биэриэй? Барыта бэйэтиттэн тутулуктааҕын өйдүүр кэмэ кэллэ. Бэйэм тулаайах, уруута-аймаҕа суох киһи, дьиҥинэн, кэргэним төрөппүттэрин тирэх оҥостон, олоххо турууласпытым буоллар, оҕонньордоох эмээхсин үөрүүнэн өйүө этилэр. Сиэннэригэр чугастар ээ… Мин бэйэм чугаһаппаппын. Барбыт барбытынан… Туспа олохтоох киһини харах уутунан суунан аны эргилиннэрбэккин. Оҕолорум инникилэрин санаан, кинилэр эрэ тустарыгар олордохпуна, ыал буолар дьон буоллубут быһыылаах». Дьахтар сэргэхсийэн, туттара-хаптара сыыдамсыйан, остуолун тарда оҕуста.
– Аһыаҕыҥ, – Маайа киэһээҥҥи аһылыкка ыҥыртаата. Оҕолоро уку-сакы туттан олорон хааһыларын сиэбитэ буоллулар. Бүлүүһэҕэ луоска охсуллар тыаһа иһиллэр уу чуумпутун үргүтэн, Маайа уоллаах кыыһын хардары-таары көрбөхтөөн баран, намыраабыт куолаһынан соруйда.
– Чэ, аһыы охсон эбэҕитигэр баран кэлиҥ. Наһаа хойутаамаҥ, сарсын үөрэххит дии.
Уоллаах кыыһа үөрэн харахтара чаҕылыһа түспүтүн көрөн, Маайа ис-иһиттэн чэпчээн, мичээрдии олордо.
Хоһоон
Дьиэ үлэтэ бүтэн быстыбат. Тыа ыала хара сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри тохтообокко түбүгүрэллэр да, бииртэн-биир үлэ илим хотоҕоһун курдук субуһан иһэр. Ордук кыһалҕа дьахтар аймахха баар: ынах ыаһына, үүт түһэриитэ, дьиэ сууйуута, ас астааһына, иһит хомуйуута, оҕо көрүүтэ – күн ахсын бүппэт биир үлэ.
Наташа киэһээҥҥи аһылык иһитин сууйан бүтэрэн дьэ «һуу» гынна. Ыал улахан оҕото буолан, дьиэ иһинээҕи үлэ барыта кини үрдүнэн ааһар. Ийэтигэр көмөлөстөҕүнэ сатанар, балтыныын Мотялыын оонньуур, күүлэйдиир да бириэмэлэрэ суох курдук. Төрөппүттэрэ кинилэр кэннилэриттэн уонча сыл оҕоломмокко сылдьан бараннар сыры-сыллатааҕы үс моторуспут уолаттарданан Наташалаах Мотя үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө оҕо көрүүтүттэн, таҥас сууйуутуттан ордубаттар. Төрөппүттэрэ «үлэлээҥ, үлэ киһини буорту оҥорбута суох, билиҥҥи үйэҕэ үлэлиир эрэ буоллаххытына дьон буолуоххут» диэн куруутун этэллэр. Онон да буолуо, дьонноро үлэҕэ такайаннар, кыргыттар иккиэн ханнык да үлэни көрөн турбаттар, бүтэрбиттэрэ-оһорбуттара эрэ баар буолар.
Наташа сэттискэ үөрэнэр. Уруогун ааҕаары көрбүтэ, сарсыҥҥы уруоктарын олох да бэлиэтэммэтэх эбит. Дневнигэ баара буоллар, син удумаҕалатан да талыныа эбит. Ону баара дневнигин кылаастарын салайааччыта ааспыт нэдиэлэҕэ бэрэбиэркэлии ылан баран тиксэрэ илик. Оскуолаҕа олохтоох расписаниенан үөрэммэтэхтэрэ ыраатта, куруутун уларыйа-тэлэрийэ турар. Учууталлар араас олимпиадаларга, күрэхтэһиилэргэ кэлэ-бара тураллар, сорохтор ыарытыйаллар да быһыылаах, тымныыта бэрт, куруутун соннорун кэппитинэн үөрэнэллэр. Чэ, сарсын ханнык уруок буолара, баҕар, биллибэтин даҕаны, саамай кылаабынайа, саха литературата буолара дуу? Нина Николаевна уһун баҕайы хоһоон биэрбитэ, Былатыан Ойуунускай «¥лэһит ырыата» диэн хоһоонун билбэккэ тиийдэҕинэ иэдээн. Учуутала кэһэтэр. Ыйытар кэмигэр билбэтэххинэ кытаанах-кытаанахтык көрөн кэбиһэр, олох сөбүлээбэт, атын күҥҥэ кыһанан үчүгэйдик да эттэххинэ «үс» сыанаттан өнүппэт. Нина Николаевна, төһө да кытаанаҕын иһин, оҕолор сөбүлүүллэр. ¥өрэнээччилэргэ биир тэҥ сыһыаннаах. Литература уруогар суруйааччылар олохторун, айымньыларын киһи иһиттэр истэ олоруон курдук кэпсиир. ¥чүгэйдик үөрэтэрин курдук ирдэбилэ кытаанах. Уруокка хаһан да ыһыы-таан-хаһыытаан мөхпөт эрээри, кытаанах баҕайытык батары көрдөҕүнэ, бэл, мэниктэринэн баппат уолаттар оҕолор кэннилэригэр саһан кирис гыналлар. Хайдах буолабын, бэҕэһээҥҥиттэн да саҕалаан үөрэппэтэх буоламмын. Биир эмэ бииргэ үөрэнэр оҕотугар төлө-пүөннүөҕүн төлөпүөннэрэ суох. Чэ, ханныгын да иһин балтыныын оскуолаҕа бардаҕына сатанар. Оскуола аһаҕас буолуохтаах, уон чааска сабаллар, билигин тоҕус чаас буолбут.