Кыргыттар сып-сап таҥнан таһырдьа тахсалларын кытта ахсынньы ыйдааҕы бытарҕан тымныы хам сөрөөн ылла. Аан туман будулуйар тымныыта. Туманы быыһынан ырыых-ыраах сулустар дьиримнэһэллэр.
Сотору буолаат, чуучугураһан оскуолаларыгар тиийдилэр. Бүгүн өрөбүл буолан оскуола уота суох, хабыс-хараҥа, уу чуумпу, түннүктэрэ эрэ килэһэллэр. Наташа кураанах оскуолаҕа киириэн салла санаата, эчи, хараҥата да бэрт, төһө да хараҥаттан куттаннар балтыгар биллэрбэккэ кыһанна, «Эдэр саас» хаһыат «Хараҥа хос» балаһатыгар ааҕыталаабыт үһүйээннэрэ, номохторо өйүгэр көтөн түстүлэр. Киһи эрэ куттаныах курдук суруйаллар. Ол гынан баран, ол балаһатааҕар Нина Николаевна уруогун билбэт куттала ордук күүстээх. Чэ, эр санааны ылыныахха, хоһоону билбэккэ муҥнана сатыы олоруохтааҕар уонча мүнүүтэ кутталы хайдах эмэ саба баттыахха. Оҕолор оскуола абааһылаах үһү диэн кэпсииллэр да, чахчы илэ хараҕынан көрбүт киһи суох быһыылаах. Баар да буоллаҕына, биһиэхэ, оҕолорго, тоҕо көстүөй? Туох да куһаҕаны оҥорботохпут, сиэри-туому кэспэтэхпит. Ону таһынан биһиги аймах бүтэй эттээх буолуохтаахпыт, эбээлээх эһэм ону көрдүбүт, маны иһиттибит диэн хаһан да кэпсэтэллэрин истибэтэҕим, эгэ, ийэлээх аҕам көрүөхтэрэ дуо? Куттанарбын Мотяҕа биллэримиэххэ, оскуолаҕа киирсиэ суоҕа, оччоҕо олох да кураанах төннөрбүтүгэр тиийэбит. Сарсын саха литературата буолар буоллаҕына, хоһоонун түүннэри утуйбакка үөрэттэҕинэ табыллар. Өйүүн буолара буоллар, налыччы үөрэтиэ этэ буоллаҕа.
Иһирдьэ киирдилэр, хата, уот төрдүттэн араарыллыбатах эбит. Оскуола иһиллээбит курдук уу чуумпу, күннээҕи биллэрии ыйанар муннуга учительскай таһыгар баар, саамай түгэх кылаас. Кыргыттар выключатели холбуу-холбуу баран истилэр, төһөнөн уоту холбууллар да соччонон сэргэхсийэн бардылар. ¥гүс кылаастар ааннара тэлэччи аһаҕастар, ыас хараҥанан аҥаһан тураллар, киһини супту оборон ылыах кур-дуктар.
Оскуолалара ып-ыраас, сибилигин сууйуллубут көрүҥнээх, сорох сиринэн ситэ куура илик, дьиэ сууйааччылар саҥа барбыттар быһыылаах, арыый эрдэ кэлбэккэбит.
Наташа дьик-дьах туттара уурайбата, сатахха, муосталара сорох сиринэн кэдэҥнээн ылар, күнүс ону өйдөөн көрбөт этэ. Бу оскуола эргэ тутуу, гражданскай сэрии номоххо киирбит геройа Гаврил Васильевич Егоров 1891 сыллаахха туттарбыт.
Көрүдүөр уһук өттүн лаампалара умайбыттар, холбоммотулар. Борук-сорук буолан Наташа салла саныыра күүһүрдэ, ис-иһиттэн дьагдьайан кумуччу тутунна, хата, балта Мотя улаханнык кыһаммат курдук.
Кыргыттар эмискэ иһиллээн чөрбөстүлэр, химия кабинетыгар чыбыгыраһар саҥа иһиллэр. Наташа сиһэ кэдэҥнээн тымныйан ылла, балта хараҕа төгүрүйбүт ахан, сибилигин хаһыытыы түһээт, тахсар аан диэки төттөрү сүүрүөх курдук. Кинилэр иннилэринэн-кэннилэринэн барбакка чугуруҥнаһа турдахтарына, кабинеттан икки кутуйах иннилэринэн сүүрэн ааспыттарыгар иккиэн бэйэ-бэйэлэрин көрсөн мичээрдэһэн кэбистилэр. Оскуолалара кутуйахтаах да эбит. Хата, киһини куттаатылар, күннээҕи биллэрии ыйанар муннугар кэллилэр. Ураа, сарсын саха литературата суох эбит. Наташа чэпчээбиттии өрө тыынна, санныттан ыар таһаҕас түспүтүн курдук сананна.
Идэһэ
Айсен сааһа аҕыһа. Хап-харанан чоҕулуччу көрбүт, уоһун толлоччу тутта сылдьар оттомноох уолу, бэл, улахан дьон убаастыы көрөллөр. Кини күнү быһа тэҥнээхтэрин эккирэтэн уулуссаны биир гына кээмэйдээбэт, хайаан да туһааннаах дьиэтээҕи үлэтин саҥата-иҥэтэ суох толорон баран, улахан сүүрүүтэ-көтүүтэ суох оонньууну оонньуурун сөбүлүүр. Тэҥҥэ оонньоһор киһи баара буоллар, күнү быһа дуобаттыан, саа-хыматтыан да сөп. Ийэлээх-аҕатыгар дьиэҕэ-уокка баар-суох тутаах киһилэрэ, ньирэйдэрин этиттэриитэ суох бэйэтэ хотонтон таһааран мэччитэ ыытар, киэһэтин хомуйар. Сибиинньэ аһатыыта эмиэ кини ирээтэ.
Кинилэр түөрт хаастаахтар. Хаастарын таптаан Гулялар диэн ааттыыллар. Быйыл сайын бэс ыйыгар аҕалара үөрэн-көтөн сэттэ хаас оҕотун аҕалбыта. Сымыыт уоһаҕа өҥнөөх кыракый хаастар оҕолоро түү мээчик курдук тойторуҥнаһаллара көрүөххэ үчүгэйэ сүрдээх. «Аны күһүн идэһэ оҥостуохпут» диэн Айсен дьоно былааннаналлар. Уол «идэһэ» диэн тылы төһө да билбэтэр, кутталлаах, ыарахан тыл буоларын сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Университекка үөрэнэр убайыттан «идэһэ диэн тугуй?» диэн ыйыппытыгар киһитэ аанньа ахтыбатах куолаһынан: «Уотан баран өлөрөн сииллэр», – диэбитэ. Онтон ыла Айсен хаастарын көрө-көрө аһынар, наар кууруссалартан ордорон, хатаҕалаан аһатар, ууга киирдэхтэринэ эбэтэр дьиэлэриттэн кыратык тэйэ түстэхтэринэ ыксыыр, анаан эккирэтэн сылгылаан аҕалар. Сэттэ хааһыттан иккитэ тута өлбүтэ, үрүт-үрдүлэригэр сытан тэпсиһэн өлөллөр дииллэрэ кырдьык быһыылаах. Онтон биирдэрин бу соторутааҕыта ыт туппута. Хаастарга киһи олус убанар эбит, тумсулара болтоллон, түөстэрэ томтоллон, кыһыл атах-тарын тиэрэ үктээн, моонньуларын уһатан, эбиитин хаптаһан баран субуруһан хаамаллара, сүүрэллэрэ, сапсыналлара хайдах курдук үчүгэйий? Иччилэригэр наһаа бэриниилээхтэр, кинини көрдүлэр да, араастаан кыҥ-хаҥ саҥаран хааҕырҕаһа-хааҕырҕаһа, сүүрэн тилигирэһэн кэлэллэр. Атахтарын тыаһа биэрэстэлээх сиртэн иһиллэр. Куһаҕана диэн саахтара элбэҕэ бэрт. Ийэлэрэ олох сөбүлээбэт: «Аны хаас ылыахпыт суоҕа» – диир. Дьоно «аҕыйах хонуктан бэттэх сир тоҥорон эрэр, Гулялары өлөрөр кэм буолла, ас да суох, хаалбыт кэмҥэ үчүгэйдик элбэхтик аһатыахха» дэһэн ылалларын Айсен элбэхтик иһиттэ, бэл, кэлин мааннай куруппанан аһаталлар. Идэһэ чугаһаан эрэрин уол сэрэйэр, санаатыгар халлаан хойутаан тымныйыан баҕарар.