– Онтон эһиил? Идэһэ буолаллар дуо?
– Бэйэҥ көрөр-истэр буоллаххына, айылҕалара төһө биэрэринэн олордуннар даҕаны. Ол да иһин кэнники кэмҥэ саҥаҕыттан-иҥэҕиттэн маппыт, хаар түһэриттэн, тымныы кэлэриттэн куттаммыт эбиккин дии. Чэ, оҕом, дьиэ кыылларыгар итинник уйаҕастык сыһыаннаһаргын хайгыы көрдүм. Хаастар кууруссалардааҕар киһиэхэ быдан чугастар эрээри, кирдэрэ-хахтара бэрт, ийэҥ ону сөбүлээбэт.
– Мин бэйэм ыраастыам, – уол үөрбүт куолаһынан чаҕаарда.
– Билигин да хаастарын кирин-хаҕын бэйэтэ ыраастыыр, – ийэтэ уолун саҥатын ытаһалаан биэрбитэ.
– Хайыахпытый, хаастарбыт идэһэттэн эрэллээх доҕорго кубулуйдахтара, сааһырдахтарына, бэйэлэрин уһаайбаларын ханнык да ыттааҕар эрэллээхтик харабыллыыллар үһү, – аҕата мичээрдии-мичээрдии хаастар дьылҕаларын бүтэһиктээхтик быһаарда.
Гулялар кынаттарынан сапсына даллараҥнаһалларын үһүөн таптыы көрөн турдулар.
Тулаайах
Бүгүн сарсыардаттан тыала суох ып-ыраас өҥүрүк куйаас күн буолла. Дьаһаллаах бөтүүктэр кууруссаларын таһырдьа аһата-сиэтэ таһаарбыттара ырааппыт. Онтон биһиги Бүөтүскэбит тарааҕа кытара сытыйан, хата, утуктаан тоҥхоҥнуу олорор буоллаҕа үһү. Даары-йа эмээхсин саамай «өҥнөөх» кууруссата бүгүн хара сарсыардаттан санаата табыллыбакка турда. Чочоһуйда аҕай. Бэйэтэ да ис-иһиттэн чэнчис куурусса хас сарсыарда ахсын куба курдук маҥан түүтүн сахсаҥнатан ыраастанар, тумсун күөх ньуолах окко туора-маары соттор. Сарсыардааҥҥы оҥостуутугар киниэхэ оруобуна чаас курдук барар. Кинини эбэлэрэ Даарыйа Кубачаанам диэн ааттыыр, күнү быһа эмээхсини батыһан тахсар, ордук иччитин түһэҕэр олорон кылбаа маҥан түүтүн тарааттарарын сөбүлүүр. Кубачаана кыыһыран түтүр-татыр туттан табаарыстарын уонна Бүөтүскэ диэки көрө да барбакка хотон түннүгүнэн көтөн таҕыста. Бүөтүскэ кырдьан бүдүгүрэн бүппүт, быйыл кууруссаларын да сымыыттаппата. Даарыйа эбээ кыыһырар этэ. Быһыыта, Бүөтүскэ эрэйдээх аны күһүн идэһэ буолар буолбут быһыылаах, мөтөллө сытыйан тойорҕоон бүттэҕиҥ буолуо. Баҕайы күн тахсыыта хаһыытаан көрөр да, сатаан да хаһыытаабат. Атын ыаллар кууруссаларын хаһаайыннара, арҕаа, соҕуруу араастаан хаһыытаан лоҥкунаталлара истэргэ эчи кэрэтин. Биһиэнэ саҥа хаһыытыах курдук буолан иһэн, күөмэйэ ыалдьар дуу, сах дуу, бөтө бэрдэрэн куук-хаах эрэ диэн хаалар. Дьаабы, киһи кэлэйэр эрэ. Эмээхсин ону да сөбүлээбэт быһыылаах. Кууруссалар манна уончалар. Сынньылыһаннар, дьэ, хаһан тахсан үлэлээн-хамсаан аһыыллар. Бэлэмҥэ эрэ бэртэр. Эбэ ас куттаҕына, көрүү-истии, харахтара чаҕылыҥнаһыы бөҕө буолаллар, киһини да сүгүн аһаппаттар. Аһаабыт аһыҥ да ас буолбат, күөмэйгэр туран хаалар. Кубачаана хоноччу туттан, түөһүн мөтөтөн «үрүҥ» дьиэ диэки мөтөрөҥнөөтө. Иччитэ тура илигин төһө да сэрэйдэр, уруккуттан, оҕо эрдэҕиттэн аналлаах миэстэтигэр күүлэҕэ ыстанан тахсан, тэрээсэ аанын таһыгар, аан аһылларын мэһэйдээбэт гына, хоноччу олорунан кэбистэ. Хоҥ мэйии чоппуускалар күүлэҕэ ыстанан таҕыстахтарына, көҥөнөн бөгдьөччү туттар, сытыы тумсунан көп түүлэригэр кырбый курдук түһэр. Ол иһин чоппуускалар кинини сөбүлээбэттэр, абааһыны көрбүт курдук сахсараҥнаһаллар. Даарыйата кинини таптыыр да таптыыр. Таптаамына даҕаны, күнү быһа кини курдук иччитигэр бэриниилээхтик сулууспалыыр куурусса кимиэхэ да суох. Дэлэҕэ даҕаны, эмээхсин дэриэбинэҕэ киэн туттар кэпсээнэ кини эрэ. Кубачаана сымыыттаабатын да аахсыбат. Кыһыҥҥы өттүгэр дьиэтигэр кыстатар. Сайынын атын улуустарга тарҕаһан олорор оҕолоро кэлэр буолан, кыргыттар дьиэҕэ киллэрбэттэр, сайынын бэйэтэ да дьиэҕэ киириэн баҕарбат, сибиэһэй сайыҥҥы салгыҥҥа таһырдьа сылдьыбыт ордук. Чугаһынан бултаһар ыт суох, онон куттаммат. Бөлүүн Кубачаана кыыһыран аанньа да утуйбата. «Бэҕэһээ хараара сытыйан Харайдаана сатана «Кубачаана кимтэн да ордук курдук туттан кылбаҥныыр да, күн сиригэр төрөөн да диэн, биир оҕо тапталын билбэккэ кырдьан эрэр, сымыыттаан да көрбүтэ суох. Эбэни эрэнэр да, эмээхсинин былааһа бүтэн эрэрин көрбөт муҥа дуу? Туох да туһата суох куурусса, бука, кыргыттар быйыл күһүн баһын былаахыга уураллара буолуо. Кини куба курдук кынталдьыйбытыгар кыһаммат дьон буолуохтаахтар» диэтэҕэ үһү. Ама оннук үһүө? Даарыйам былааһа уонча сыл баарын тухары олорбохтоһор инибин. Ким өссө уһун үйэлэнэрэ биллибэт». Кубачаана төттөрү-таары сырсан бытырыыстанар чоппуускалары хаһан да аахайбат бэйэтэ, таптыы көрө олордо, сымыыт уоһаҕын курдук сап-саһархайдар, эчи, үчүгэйдэрин, кып-кыралар, саҥа түспүт кыырпах хаар курдук чэпчэки баҕайытык сахсараҥнаһаллар, түү мээчик курдуктар. Саһархай түүлэрэ күн уотугар араас өҥүнэн оонньууллар.