Эмискэ тэрээсэ аана тэлэччи аһыллыбытыгар Кубачаана иччитин көрөөрү хонос гынна, үөрүүтүттэн хахааран ылла.
– Һуу, киһини соһутта, бар, ыкка дылы күнү быһа дьиэни маныыр буоллаҕа, айылҕаҕынан сымыыттаан абыраа, – диэт, эмээхсинин улахан кыыһа күүлэттэн антах хаһыйа тэппитигэр куурусса эрэйдээх хара буорга тиэрэ таһылынна. Кубачаана кэрээнэ суох атаҕастааһынтан икки хараҕа бүөлэнэн, хотонун диэки сүүрэн сахсараҥнаан иһэн, мас силиһиттэн иҥнэн, сирэйинэн умса баран түстэ.
– Ол иһин да, Харайдаана сөпкө эппит эбит. Иччим эрэйдээх таҥаралаары гыннаҕа, мөлтөөбүт этэ, күн ахсын араас аһынан сыҥалыыр бэйэтэ сороҕор умнан кэбиһэр буолбута, бэҕэһээ олох да аһаппатаҕа.
Кубачаана доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу күөх хонуу устун үөнү-көйүүрү эккирэтиһэн сырсан моторуҥнаһар чоппуускалар диэки барда. Биир саамай кыра чоппуусканы кууһан ылаары кынатын даллатан эрэрин эрэ өйдүүр, ийэлэрэ Күкээрийэ сатана ыарыылаах баҕайытык төбөҕө тумсунан сырбатта. Кубачаана бүгүҥҥү күннээх атаҕастабыллартан дөйөн ылла. Аһыннарардыы «үрүҥ» дьиэҕэ төнүннэ. Күүлэҕэ ыстанан тахсан иһэн, соһуйан хонос гынна. Тэрээсэ аана тэлэччи аһыллыбыт, иччитин икки хонноҕуттан өйүү тутан таһааран эрэллэр. Даарыйа эрэйдээх Кубачаанатын көрөн ымманыйа түһээхтээтэ:
– Оо, оҕом сыыһа, Кубачаанам барахсан, атаҕастаамаарыҥ дуу, син биир кыракый оҕо курдук буоллаҕа. Оҕом сыыһа тулаайахсыйдаҕа, өйүн сөҕөбүн.
Кыргыттара ийэлэригэр саба түһэн уоскутар тыллары этэн айахтара оппоҥноһор. Кыһыл кириэстээх массыына хантан кэлэ охсубута буолла, эмээхсини өйөөн киллэрэллэрин кытта, орулуу-орулуу тус хоту түһэ турда.
Кубачаана, иччитэ эргиллибэттии барбытын сүрэҕинэн сэрэйэн, хараҕын уута иэдэһин устун күөх хонууга топ-топ таммалаата. Тулаайах хаалбыт кууруссаны Бүөтүскэ аһыммыттыы төгүрүччү көрөн турарыттан кыбыстан түҥнэри хайыста. Харайдаана ыҥырардыы хахаарбытыгар, иккиһин-үсүһүн ыҥыртарыы күүппэккэ, кууруссалар диэки сүүрэн күөдүлгэхтэннэ.
«Дамскай» бэлисипиэт
Сайын ортото. Күөҕүнэн симэммит от-мас барыта наскылдьыйа нуурайбыт, чыычаахтар тохтоло суох ыллаан чыыбыгыраһаллар, кэрэ сайыны уруйдуу кэҕэ этэр. Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын эти-хааны дьэгдьитэ сайа охсор.
Настя сүрдээх үчүгэйдик утуйан бырылата сыттаҕына, ийэтэ оргууй, ол эрээри булгуччулаах соҕустук санныттан тардыалаан уһугуннарда.
– Чэ, сыллый, тур, ынахтарбыт кэлбэтэхтэр. Сайылык алааска сыталлара буолуо, билигин туран ыраатан хаалыахтара.
Настя уон биирин быйыл күһүн алтынньытыгар туолар. Ийэтин тутаах киһитэ. Ынахтарын хомуйар, бырааттарын, балтыларын көрөр, дьиэ үлэтин тулуппат. Төһө да сылаас оронуттан туруон баҕарбатар, хайыай, дьааһыйа-дьааһыйа туран, сүрдээх үчүгэйдик билэр ыллыгынан Сайылык алааска сүүрүүнэн тэбиннэ. Өр-өтөр гыммата. Алаас үрдүгэр хорус гынна. Сэрэйбит сэрэх, ынахтара сүрдээх үчүгэйдик кэбинэ сыталлар. Кыыс сүөһүлэрин таптаан араастаан ымманыйа-ымманыйа алаас сыырын таҥнары сүүрэн түстэ. Мааны Кыыс, кыракый иччитин көрөөт, ыҥыранан кэбистэ.
– Мааны Кыыс, сүрэҕэлдьээн сытаҕын, түргэнник дьиэбитигэр барыах. Чэ, тур, – ытыһынан таптайталаан нэһиилэ туруортаата. Сүөһүлэр бары сүрэҕэлдьээбиттии сыыллаҥнаан бэрт өр турбахтаатылар. Мааны Кыыс – бас-көс, салайааччы сүөһү. Кини борооскуларын, тыһаҕастарын, субайдарын барытын бииргэ илдьэ сылдьар, кыратык да арахсан, туораан хаалалларын сөбүлээбэт. Мааны Кыыс иччитэ дьиэтин диэки салайарын хоту оргууй ыллык суолга киирэн хааман ласпаҥнаата. Сүөһүлэр бары «хотуннарын» кэнниттэн субустулар. Алаастарын тахсан, тыа суолунан баран иһэн, туох имнэммитэ буолла, Мааны Кыыс суолуттан туораан, олох төттөрү куотардыы, иһирик ойууру тутуста. Настя ынаҕын күөйээри тыа быыһынан умса-төннө түһэн, хата, сүөһүлэрин эбии бугуһутта быһыылаах, тэбиэһирэ-тэбиэһирэ ойууру быыһынан оту-маһы барчалаан сүүрэн батыччахтаатылар. Кыыс хайдах да күөйэ сүүрбэтэ. Хата, төҥүргэстэн иҥнэн, умса баран түстэ, ыарыытыттан хараҕын уута бычалыйан тахсыбытын туора сотунна. Ытамньыйбыт куолаһынан Мааны Кыыһын тохтотоору ыҥырар саҥатыттан ынахтара сиргэнэн тэптэ-тэптэ эбии сүүрдүлэр. Ханнык эрэ алааска тиийэн биирдэ тохтоотулар. Мааны Кыыс туохтан кыыһырбыта буолла, хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт, ыараханнык «пуус» гынан кэбистэ. Сүөһүлэр, «хотуннара» кыыһырбытын көрөн, чуумпуран хааллылар. Ынах буугунуу-буугунуу балачча турбахтаата, онтон сыыйа уоскуйан, үөрдэрин батыһыннаран, алааһы таҥнары сүүрэн маталдьыйда. Настя саппай уопсан хааман содьороҥноото, тобуга көҕөрөн хаалбыт, эбиитин тириитэ ньылбы барбыта ыалдьар ахан, мэччийэ сылдьар сүөһүлэрин таһыгар күөх окко лаглаччы олорунан кэбистэ. Дьиэтигэр барыаҕын, ханан барарын билбэт, олох көрбөтөх-истибэтэх алааһыгар киирэн олорор. Ортотугар үрдүк баҕайы булгунньахтаах, хаһан да сылдьыбатах алааһа. Кыыс муннум диэн санаатыттан куттанан, ытаан сыҥсыйан барда.