Кыыс сарсыарда эрдэ турбута, сүөһүлэрин эккирэтэн сылайбыта-элэйбитэ холбоһон, онно эбии күн сыралҕаныттан нуктаан, төбөтө тоҥхоҥноон барда. Сэргэхсийээри, араастаан хараҕын кэҥэтэ сатыы-сатыы айылҕа кэрэ көстүүтүн көрө сатаата да тулуйбата, минньигэс бэйэлээхтик дьааһыйбахтаат, күөх ньаассын окко кумуччу туттан сытаат, утуйан буккураата.
Настя утуйан нуурайа сытан, үрдүгэр хап-хара былыт сабардаан халыйан кэлбититтэн куттанан, хорос гына олоро түстэ. Сүрэҕэ битигирээбит ахан, тымныы көлөһүн саба биэрэн, дьагдьайа быһыытыйбыт. Былырыыҥҥы тапталлаах ньирэйэ Харачаас атаҕын сытырҕалыы турарын көрөн, кутталын үөрүү баһыйда, аттыгар сытар кыракый мас сыыһын хаба тардан ылан, борооскуну сүүскэ бырахта. Харачааһа соһуйан туора ыстанна, өһүргэммиттии сүүһүн аннынан сургуччу көрдө, муннун күүскэ тыаһатан сурдурҕаата. Борооску кыыһыран турарын көрөн ис-иһиттэн күлэ санаата.
Сүөһүлэрэ топпуттар быһыылаах, налыччы сытынан кэбиспиттэр. Мааны Кыыс хараҕын симэн астыммыттыы кэбинэ сытар.
Настя, тоҥо быһыытыйан, тулатын эргим-ургум көрдө. «Кыһыл бэйбириэт сонум ханна да суох. Ханна хааллардахпыный? Мааҕын сарсыарда кэтэргэ дылы гыммыта дии. Бука, сүөһүлэрбин эккирэтэргэ ханна эрэ бырахтаҕым. Сайылык алааска хааллаҕа дуу? Көстөр ини. Ийэм эрэйдээх төһө эрэ ыксаан эрэр. Соммун кыһанан да тикпитэ. Билигин ити Мааны Кыыстан сылтаан таҥаспын сүтэрдэҕим. Ийэм мөҕөрө буолуо». Настя, сонун аһыйан хараҕын уута бычалыйан тахсарын сотторун быыһыгар, Мааны Кыыһын кынчарыйан ылла.
Мааны Кыыс салгыы мэччийэргэ сананна быһыылаах, түөртүүр саҕана доҕотторун ыҥыран бэрт бүтэҥитик маҥыраат, атын алааска тахсаары, тыа суолун тутуһан хааман маталдьыйда. Сүөһүлэр бары субуспуттарын көрөн, кыыс, доҕолоҥноон содьороҥнуу-содьороҥнуу, кэннилэриттэн батыста.
Уу чуумпу нуһараҥ киэһэ налыйда эрээри, киэһэрэн, салгын курас тыыннанан барда.
Өлөөнөлөөх, чугас алаастары барытын кэрийэн, кэлин тиһэҕэр Сайылыктарыгар эмиэ тиийэн кэллилэр. Сайылык алаас кинилэр сүөһүлэрэ өбүгэлэрин саҕаттан мэччийэр сүрүн сирдэрэ буолар. «Оҕом сүөһүлэрин батыһан сэниэтэ эһиннэҕэ, хаалан хаалбата ини. Төһө эрэ аччыктаата, утатта. Акаары ийэлээх буолан эрэйи көрдөҕө. Бурдук бааһынатыгар киирэн хаайтаран хааллылар дуу? Ол эрээри бааһына мантан чиэски дойду, оччо ырааппатахтара буолуо. Мааны Кыыс, моһуогурбатах буоллаҕына, үөрүн бүгүн киэһэ аҕалар ини. Кини да буоллар ыанньыйан ыксаатаҕа, сиргэ эрэ хоммотоллор ханнык. Хараҥаран эрэр, кыыһым куттанара буолуо». Оҕотун сүтүктээбит ийэ төбөтүгэр араас санаалар бачымах курдук элэҥнэһэн киирэн истилэр.
Мотя төһө да сылайдар, аччыктаатар, уута кэллэр, хараҕын чөҥөччү көрүөҕүнэн көрөн, эдьиийин кыһыл бэйбириэт сонун түөһүгэр хам кууһуоҕунан кууһан төҥүргэскэ олорор. Тоҕо эрэ төбөтүттэн эһэ сиэтэҕэ буолуо диэн санаа арахпат. Ити санаатыттан куттанан, дьик-дьах туттар, сотору-сотору иннин-кэннин хайыһан көрө олордо.
Ити кэмҥэ куула тыаттан үөр сүөһүлэр субуруһан тахсан кэллилэр. Өлөөнө көрөөт Мааны Кыыһын биллэ: аа-дьуо, айгыстан, сүрдээх наҕылыгар түһэн, хааман ласпаҥныыр. Биир, икки, үс, түөрт… сүөһүлэр утуу-субуу тыаттан тахсан истилэр. Настя ол тухары көстүбэт. Сүөһүлэр хайыы-үйэ бары алааска киирдилэр. Оттон Настя ханнаный? Дьахтар бэйэтэ да билбэтинэн, абаккатыгар сүөһүлэрин охсоору гыммыта дуу, аттыгар сытар уһун ураҕаһы сулбу тардан ылла, кыра кыыһа сыҥырҕаан ытыырын истэн эбии ыксаата, барыах-кэлиэх сирин билбэт гына куттанна.
Эмискэ тыаттан кып-кыра, туораах саҕа киһи төкүнүс гынна. Мотя, үөрэн саҥа аллайа түһээт, сыыры таҥнары сүүрэн бачыыҥкатын тилэҕэ хараарыҥныы турда. Оттон ийэ бүгүн күнү быһа куттаммыт сүрэҕэ үөрүүтүттэн битигирии тэптэ, халыйан кэлбит хараҕын уутун илиитинэн туора соттоот, кыыһыгар Настяҕа утары тиэтэйэ-саарайа хаамта.
Сарсыҥҥы күнүгэр Настяҕа ынах хомуйарыгар анаан маҕаһыынтан «дамскай» бэлисипиэт атыыластылар.
Остуоруйа
Митээски мүччүргэннээх сырыылара
Маарыйалаах Байбал бүгүн куоракка бараары халлаан сырдыырын кытта эрдэ турдулар. Уолаттарыгар үрүт-үөһэ сорудах бөҕөнү биэрдилэр:
– Ньирэйдэргитин олбуортан таһаарымаҥ.
– Киэһэ ынахтаргытыгар түптэтэ оҥорооруҥ.