Ол икки ардыгар күн арыый арҕаалаабыт курдук буолбута, сөрүүкүйэ соҕус быһыытыйбыта. Сибилигин аҕай ып-ыраас турбут халлааҥҥа хантан эрэ былыттар тахсан чөмөхтөһө түспүттэрэ. «Аны ардах түһээрэй, ээ? Сөрүүкэтэн абырыа этэ…» – Ньукуу халлааны эргиччи көрбөхөлөөбүтэ. Ол эрээри ардах сибиэнэ биллибэт, үрүҥ түү курдук чэпчэки былыттар, үрэн кэбистэххэ да ааһа көтүөх айылаах, биллэ-биллибэт усталлара, үргэммит кус түүтүнүү үрэллэҥнэһэллэрэ.
Ырыачай аргыый аҕай ыллыы-ыллыы ыллык устун хаама турбута. Ньукуу Мохсоҕолунаан ситэ баттаан ылаат, кини иннигэр түспүттэрэ.
– Ийээ, бу суол, арааһа, ыалга тиэрдэрэ буолуо. Мин билэбин, тиэрдиэ. Баҕар… баҕар, ол киһиэхэ… – Ньукуу кэнники тылларыттан бэйэтэ да мичээрдээн ылбыта. Уолчаан ити санаатыттан эр ылыммыттыы, муннун сутуругунан туора-маары сууралаамахтаат, сулбуруйа сыһан сордуур ыстаанын өрүтэ тардыалаамахтаабыта уонна хардыытын кэҥэтэн биэрбитэ.
Ийэтэ кини тылларыгар аахайбат быһыылааҕа, сибэккини үргээн эрэрдии тоҥхох гынан, илиитинэн хомуйбута буола-буола дьиэрэҥкэйдиирэ, эмиэ үргээн эрэрдии тоҥхох гынара, эмиэ дьиэрэҥкэйдиирэ, ыллыыра…
– Ийээ-ээ, биһи ыалга кэллэхпитинэ аһатыахтара дуо? Ама, чэйдэппэтэхтэрэй? Баҕар, тугу эмэ суолга бэрсиэхтэрэ даҕаны… Баҕар, дьолго оруобуна киниэхэ тиийэн кэлиэхпит.
Ийэтэ истибэт: орто дойду эрэйдээх олоҕун умнубут ээл-дээл харахтара кыһалҕата суох мэндээриһэллэрэ, арай ыллаан дьиэрэһитэрэ:
– Ээ, Мохсоҕол сордоох, сылайдыҥ дуо? Топпотуҥ дуо? Лэппиэскэбит олус аҕыйах ээ, онон, кэбис… Өлүүгүн сиэбитиҥ. Көрдөөмө даҕаны. Тулуй! Тулуй, Мохсоҕол, сотору булуохпут! Уонна дьэ тото аһыахпыт! Ол киһи эйигин эмиэ таптыаҕа. Көрөөр даҕаны…
Ырыачай ыллаан унаарытара уонна арыт дьиэрэҥкэйдиирэ, арыт сибэкки үргээбитэ буолара, арыт атаҕын төбөтүнэн дугуйбахтыыра.
Чугас эргин Аҥар Харахтан ордук баай суох. Чугас эргин баһылык – Аҥар Харах. Аҥар Харах – кинээс. Кини нууччалыы тутуулаах, таас түннүктэрдээх, улахан дьиэтэ киэҥ сыһыы сыырын үрдүгэр ыраахтан дьэндэйэн көстөр. Хараҕа эмиэ даҕаны иккиэн баарга дылылар, сорох сорохтордооҕор баҕас сытыытык көрөрө буолуо да, тоҕо эрэ Аҥар Харах диэн ааттаах. Оҕо эрдэҕинээҕи аата үһү, ол оннук хаалан хаалбыт. Аҥар Харах баран-кэлэн бөрө курдук сундулуйар, эппит-тыыммыт, сүрдээх сытыы-хотуу, түөрт уончатын саҥа ааһан эрэр киһи. Киһи эрэ барыта киниттэн толлор.
Кини хаһан да дьиэттэн быкпат, сытары эрэ үлэлиир, ыарыһах кэргэннээх. Ааттыын Ыарыһах Ылдьаана диэн. Кубарыйа куурбут дьахтар сирэйэ хаһан эмэ түннүгүнэн элэс көстөн эрэ ааһар.
Улахан дьиэттэн чугас хамначчыттар балаҕаттара хаар быыһыттан оһоҕун үөлэһэ эрэ харааран көстөр. Сотору-сотору мууһурбут халҕан тыаһа хаачыгырыыр: ким эрэ киирэр, ким эрэ тахсар. Бу кыра, чэҥнээх, хаары кытары хаар буолан тоҥон чуҥкуйан турар балаҕаҥҥа элбэх киһи олорор. Манна, балаҕан иһигэр, баһылыктара – Сүөкүлэ, кини барыларыгар ийэ кэриэтэ: чэй кутар, таҥастарын абырахтыыр, куобах тириитин имитэр уонна аргыый аҕай сыыбырҕаан, наар кими эрэ сүбэлии, эбэтэр сэмэлии олорор буолааччы.
Бүгүн Сүөкүлэ тоҕо эрэ туттара-хаптара түргэтээбит, бэркэ ыксаабыт быһыынан төттөрү-таары барар-кэлэр; оһоххо үрүт-үөһэ маһы бырах да бырах буолар – итини көрдөҕүнэ тойоммут мөҥүө диэн, куттаммыт да курдук туттар, урут буойсар бэйэтэ, билигин бэйэтинэн бырах да бырах буолар, солуурга уу сылыта-сылыта алтан тааска кутар уонна тааһын ыадалыччы көтөхпүтүнэн ханна эрэ, оһох кэннин диэки тиэрэ-маары үктэнитэлиир. Онно ким эрэ ынчыктыыр.
Дьон утуу-субуу ким ынах ыан, ким от тиэйэн, ким мас тиэйэн кэлэн, мустан испиттэрэ. Сотору-сотору халҕан тыаһа хаачыгырыыра, туманнаах, тымныы салгын таһырдьаттан биирдэ кутулла түһэрэ, ол быыһыгар оһох кэннигэр дьахтар ынчыктыыра, уһуутуура.
Сүөкүлэ Ырыачай инчэҕэй баттаҕын көннөрө-көннөрө сибигинэйэрэ:
– Тулуй! Эрэйи тулуйдаххына – дьоллоох дьахтар буолуоҥ! Эрэйдээбит оҕо дьоллуо… Дьол киһиэхэ эрэйинэн тиксэр.
Ырыачай итини түүл-бит курдук истэрэ. Тугу-тугу тыллаһар диэн иһигэр кыһыйа саныыра да, биир эмит тылы хардары быктарыаҕын – сэниэ суох.
– Тойонуҥ киирэ сылдьыбыта – үчүгэй бит… – Сүөкүлэ тугу эрэ кэпсээн аралдьыта сатыыр быһыылаах: – Тойонуҥ киирэн, өҥөйөн баран тахсыбыта…