Ырыачай дыҥ курдук иһэн тахсыбыт икки түөһүн таһааран баран, өрө тутан, балаҕаны тула эргийэ хаамара, ороннор анныларын көрүтэлиирэ, оннооҕор буор муостаны дьөлүтэ сүүрбүт кутуйах хорооннорун хаһыспахтыыра.
– Хайдах-хайдах баҕайыный… мин быычыкаайык оҕом сыыһа ханна барбыт буоллаҕай?.. Чэ, бэйэм буруйдаахпын, адьас өйдөөбөппүн, ханна эрэ ууран эрэрим да…
Сүөкүлэ ону көрө-көрө, тулуйбакка, хараҕын уутун кистии-саба туора сотторо, Ырыачайы оронугар сиэтэн илдьэрэ уонна түөһүн имэрийэ-имэрийэ, ыан биэрэрэ.
Ол курдук төһө өр олоруохтара эбитэ буолла – биллибэт, аны сотору соҕус буолаат, улахан дьиэ сонуна кыра, кырыарбыт балаҕаҥҥа иһиллэ охсубута:
– Хотун билбит… Ырыачайы үүрдэрээри тииһэр…
– Оо, сүрүн! Ыалдьар дьахтары ол ханна…
Кырдьык даҕаны кубарыйа хаппыт дьахтар сирэйэ күн аайы түннүктэн түннүккэ элэҥниирэ элбээбитэ. Улахан дьиэ иһигэр туох эрэ буолар быһыылааҕа да, кыра балаҕаҥҥа ол оннооҕу быһыы-майгы дорҕооно эрэ иһиллэрэ.
– Хайа, бэйэлэрэ оҕоломмуттара холоон… Тойон соҕотох оҕотун, ама… – диэн Сүөкүлэ эмээхсин сөп-сөп уоһун иһигэр ботугуруу сылдьар буолбута.
Аҕыйах хоноот, Ырыачайы таҥастары-саптары көһөрөн, ханна эрэ тиэйэн илдьэ барбыттара. Сүөкүлэ соһуйан охтон түспүтэ…
Төһө даҕаны Ырыачайы чып кистэлэҥинэн туох да саҥата-иҥэтэ суох утааран кэбистэллэр, ханна илпиттэрэ ол киэһэ иһиллибитэ: тойон мантан биэс-алта биэрэстэлээх оҕонньордоох эмээхсини кэпсэтэн кинилэргэ олохтообут.
– Ыт курдук үүрүөн, син санаата буолбатах, бэрт киһи… – Сүөкүлэ итини истэн баран, бэрт өр тугу эрэ уһуну-киэҥи ботугураабыта.
Сүөкүлэ ол киэһэ оҕону бэйэтигэр төттөрү киллэрбитэ.
– Чэ, ийэҕин арай эн дьоллоо инигин… – кыра уолу суулаан, утутаары бүөбэйдии-бүөбэйдии, кини ити курдук бэйэтэ бэйэтин кытары сэһэргэһэ олорбута. – Ньукуу, Ньукууска буол, ийэҥ эрэйдээҕи көрөр-харайар киһи эн буолаар. Орто дойдуга дьол диэн суох быһыылаах, ийэҕэр арай эн дьолу буллараа инигин… Улаат, улаата оҕус…
Күн-дьыл ааһан иһэрэ. Кыра Ньукуу толлор киһитэ диэн Аҥар Харах эрэ, тоҕо толлорун, көрсө түһээт, саһан хааларын – бэйэтэ да билбэт. Тойон сүрдээх уордаах көрүҥнээх, өрүү кымньыылаах сылдьар буолар, кини Ньукууну көрүстэҕинэ – көрбөтөх буолар эбэтэр хатыылаах баҕайытык кынчарыйарга дылы. Тоҕо итинник көрөрүн Ньукуу уолчаан билбэт, ол иһин тойоно ырааҕынан да ааһан иһэр буоллаҕына, саһан хаалар: балбаах кэннигэр түһэр эбэтэр хараҥа, сииктээх хотонугар дьылыс гынар. Хотоҥҥо кини кимтэн да куттаммат, манна эбэтэ – Сүөкүлэ баар, Сүөкүлэ – халыҥ хахха, суон дурда, бэл ынахтар, кини иһэрин көрдөхтөрүнэ кумуччу туттар курдуктар. Ньукуу манна бэйэтэ кистэлэҥ муннуктаах. Ол муннукка өрбөххө сууланан кэһии мунньуллар. Кэһии – ийэтигэр. Тугу эмэ үчүгэйи сиэтэхтэринэ, Сүөкүлэ Ньукууга сибис гынар:
– Хайа, ийэҕэр?.. Сотору эмиэ күүлэйдии барыахпыт дии. Бэйэҥ эрэ мэҥиэстээри гынаҕын дуо?
Ньукуулаах бэҕэһээ эт сиэбиттэрэ, кини биир кыра куһуогу, ийэбэр диэн, өрбөххө суулаан, кистэлэҥ муннугар ууран кэбиспитэ.
Ийэтэ ыалдьар үһү, онуоха Ньукуу буруйдаах үһү. Кини туох буруйдааҕын билбэтэр даҕаны, өрө тыынан кэбиһэр. Биирдэ уол хотону уһугуттан уһугар дылы атах сыгынньах сүүрэн лэбигирэйэ сырыттаҕына, хайа эрэ дьахтар эппитэ:
– Иирээки Ырыачай уола мэнигэ диэн…
Ньукуу, сирэйгэ бэрдэрбиттии, тохтуу түспүтэ. «Иирээки?.. Кини ийэтэ иирээки үһү дуо? Сымыйа! Кини ийэтэ наар ыллыыр эбэтэр күлэр, олох да иирээки буолбатах».
– Сымыйа! Хата, бэйэҥ иирээкигин!.. – уол, тохтуу түһэн баран, итинник этэн чаҕылыннарбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта уонна сүүрэн лэбигирэйэ турбута. Кини, Сүөкүлэҕэ ыстанан кэлээт, ыйыппыта:
– Эбээ, мин ийэбин иирээки диэтилэр. Сымыйанан этэллэр буолбат дуо?
– Ким инньэ диэтэ? Ол-бу буолан, оҕону… – Сүөкүлэ уол төбөтүн имэрийбитэ, – эн ийэҥ – үчүгэй, ыалдьар да, хойут, эн улаатарыҥ саҕана, үтүөрүө… Сарсын бэйэҥ бара сылдьаар сөп дуо? Кэһиигин илдьиэҥ, ыалдьыт буолуоҥ.
– Оттон эн?
– Ээ, мин кэлин, сарсын солом суох.
Ньукуу бэркэ билэр суолунан көтөн иһэр тэҥэ сананан, тутуура суох аҥаар илиитинэн дайбаммахтаан, сүүрэн элээрэн испитэ. Чыычаахтар, тооппоор аһыҥалар кинини кытары тэҥҥэ көтөр курдуктар, кынаттара «сит-сит-сит» диэн сырдыргыырга дылы, Ньукуу онтон тэбиэһирэ-тэбиэһирэ ойуоккалыыра.
Кыра балаҕан иннигэр кэлээт, кини тохтуу түспүтэ. Һы, ат турар… ким ата буоллаҕай? Уой, тойон ата дии… Ньукуу, куттанан, үгэһинэн саһа охсубута: кыстаммыт мас кэнниттэн кини аты одуулаһа турбута. Тойон манна тоҕо кэллэ? Кини манна тугу гынар? Ньукуу бу кыра балаҕаны кини уонна Сүөкүлэ эрэ билэрин курдук саныыра. Онто баара… тойон эмиэ билэр, сылдьар эбит. Тоҕо?…