– Тохтуоҕуҥ-тохтуоҕуҥ! Аргыый! – ордоотообута Сабыстай эмээхсин. – Ити ким ыллыырый? Ким ыллыыр диибин ээ.
Быһыыта, ханна эрэ, адьас чугас ыллыыллара, ырыа улам-улам тыллыын-өстүүн чуолкайдык иһиллэр буолан барбыта:
– Хара уол, нохоо! Бар, олоппоспун таһаар. Манна олоруом. Истэҕин дуо? Сыттыктаа, нохоо, сыттыктаа. Чэ, түргэнник!
Уол балаҕантан остуол сирэйин саҕа кэтит, бэрэбинэ саҕа суон, модьу-таҕа атахтардаах, сыттыктаах олоппоһу соһон күккүрэтэн таһаарбыта.
Сабыстай эмээхсин ол олоппоско ыга олорбута. Эмээхсин сирэйэ-хараҕа манньыйбыт, көтөҕүллүбүт тиэстэ курдук сымнаҕас иэдэстэрэ кытарбыт этилэр. Кини эппитэ:
– Нохоо, ити ким ыллыырый? Булан аҕала оҕус! Манна аҕала оҕус! Сип-сибилигин, түргэнник! Чэ-чэ, түргэнник, аны аһара баран хаалыа! – эмээхсин көнтөрүк атахтарынан сири тиҥилэхтээбитэ.
Билигин арай манна, ханна эрэ чугас, иһиллибит эҥээркэй ырыа уурайан хаалбыта.
Уол хайа да диэки хайыһыан билбэккэ, ханна да барыан булбакка, иннинэн-кэннинэн тэпсэҥэлии турдаҕына, утары турар ампаар кэтэҕинээҕи тыаттан, кыракый ыллык суолунан, эриэн ыт оҕото сүүрэн ньохчоруйан тахсыбыта. Кини кэнниттэн уон иккилээх-үстээх, ырыган, илдьирийбит ырбаахылаах, халҕайбыт тирии ыстааннаах уол көстүбүтэ. Кэнниттэн дьахтар иһэрэ. Кини халлаан диэки мэндээриччи көрбүт этэ, уун-утары турар ампаары, сүдү балаҕаны даҕаны, балаҕан иннигэр дьон баарын даҕаны көрбөт курдуга.
– Һэ! – диэн үөрэн, сэҥээрэ түспүтэ Сабыстай эмээхсин. – Бу иһэллэр! Бэйэлэрэ иһэллэр! Өссө ыттаахтар эҥин. Һэ! Дьахтар аата үчүгэйкээниэн! Эн ньимиликээн баҕардар сэһэргээн да абыраама, – эмээхсин Алтан сирэйин кынчарыйан кэбиспитэ. – Баҕардар, абыраама! Ырыаһыт дьахтар иһэр.
Ньукуу тыаттан тахсаат, уун-утары эмискэ ампаары көрөн, соһуйбуттуу чугурус гына түспүтэ. «Бэлиэр дуо?» диэн санаа элэс гынан ааспыта. Кини тохтоон турбахтаабыта, онтон эргим-ургум хайыһаат, балаҕан иннигэр дьон олороллорун көрбүтэ. Ньукуу бэйэтэ да билбэккэ эмиэ чугурус гыммыта, онтон кыһалҕата суох элээр-мэлээр көрүтэлиир ийэтин диэки хайыһаат, чэ синим биир, буоллар-буоллун диэбиттии, харса суоҕун киллэрэн, муннун туора-маары соттумахтаабыта. «Баҕар, дьолго оруобуна тиийэн кээлпит буолуо. Атын буоллахтарына, ыйытыллыа…» – дии санаат, кини ийэтин сиэппитинэн, дьон диэки хаампыта.
Хаһан да харахтаабатах ынырык эмээхсинэ түөһүллэн олорорун көрөөт, Ньукуу оҥосто сатаабыт хоодуот санаата ханна да суох буолан хаалбыта, эмээхсин иннигэр баар буолан хаалаат, кини тугу этиэн, хайдах да диэн саҕалыан билбэккэ, тэпсэҥэлээн ылбыта.
Ырыачай дьону дьэ таба көрөн:
– Хайдах-хайдах баҕайыный… – диэмэхтээбитэ.
– Һэ, хайа бэйэлээхтэр истэхтэрэй диэбитим… Хотуой, ити эн ыллаабытыҥ дуо? – Сабыстай эмээхсин Ырыачайтан ыйыппыта. Ырыачай:
– Хайдах-хайдах баҕайыный… – диэт, мэндээриччи көрөн эрэ кэбиспитэ. Онуоха Ньукуу, куттаммыта дьэ ааһан, эппитэ:
– Ээх, кини. Биһи…
– Нохоо, эн тоҕо тылбай-өспөй буола тураҕын? Ити дьахтар, унаарыҥнаан, бэйэтэ тыла суох дуо?
– Тыллаах… ийэм…
– Ийэм даа?
– Ээх.
– Хотуой, билигин ыллаабытыҥ курдук ыллаа эрэ. Улахамсыйан чолооруҥнуу тураҕын. Оттон манньалыам, аһатыам-сиэтиэм…
Ньукуу эмиэ тэпсэҥэлээн ылбыта, куттаммыт курдук маҥнай эмээхсин диэки, онтон ийэтин диэки көрбөхөлөөбүтэ, онтон өй ылан эппитэ:
– Эбээ, мин ыллыам… кини ыалдьар ээ.
Сабыстай эмээхсин күлэн тоҕо барбыта:
– Аһа-һа-һа… өссө «эбээ» диир ээ… Аһа-һа-һа… ыалдьар даа? – дулҕаҕа иҥнибит сыарҕалаах сүүнэ от түөрэҥэлииринии, кини бүтүн бэйэтэ бүтүннүү дьигиһийэн ылбыта, хас күллэҕин аайы бүүс-бүтүннүү өрө көппөҥөлүү олорбута. – Ыалдьар үһү… Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо?
– Бэйэтэ… – Ньукуу иһиллэр-иһиллибэт хардарбыта.
– Хайдах-хайдах баҕайыны… – диэн ботугуруу турбута Ырыачай, – туох үлүгэр айдаанай? Хайдах-хайдах…
– Ыа-ыалдьар даа? – Сабыстай эмээхсин күлэрин тохтотон, Ырыачай олуонатык көрөр-истэр харахтарын одууласпыта. – Төбөтүнэн ыалдьар дуо, нохоо?
Ньукуу итиниэхэ тугу да хардарыан булбакка, умса көрөн кэбиспитэ.
– Дьэ, эгэ эрэ… Хата, миигин иирээки дьахтар саататыа. Нохоо, ити балаҕаҥҥа киирэн олоруҥ. Хотуой, Алтан сирэй, ити дьону аһат, – диэт, Сабыстай эмээхсин аҕыйах сылтан бэттэх икки хонноҕуттан икки киһиэхэ өйөтөн эрэ хаампыт бэйэтэ бу сырыыга, аҕылыы-аҕылыы да буоллар, тура охсубута, балаҕанын аанын бэйэтэ атыллаабыта. Икки хамначчыта сирэй-сирэйдэрин эрэ көрсөн кэбиспиттэрэ.