Бөлүөх балыгын баһа-баһа, сөп буола-буола, кытылга тахсан сүөккээтэххинэ сатанар. Олус элбэх мунньулуннаҕына дьалкыҥнаан, тыы түөрэҥниирэ ордук бэргиир. Суола суох сур соноҕос баҕайы түҥнэһиннэ, тимирдэ да, балыксыт бии бэйэлээх эрэйдэнэн, сыралаһан баспыт балыгыттан илии соттор, тыынын эрэ нэһиилэ куоттаран, өлүү айаҕыттан тэскилэтэн кытылы буллаҕына таҥараҕа махтал… Туһугар эмиэ кыһыылаах, абалаах балыктааһын…
Мунду, эмиэ собо курдук, айылҕата айбытынан кыһын аһаабат. Уу дириҥэр түһэн, хамсаабакка да, утуйбут курдук дөйөн далбааран турар. Хайа баҕарар күөлгэ балык – күөл дириҥэр, кэнэлитигэр кыстыыр. Кырдьаҕастар «дьара, ол эрэн киэҥ киэлилээх эбэ балыга дьэбэрэтин хаһан, дириҥэтэн тоҥоруулаах да кыһыны туоруур» дииллэр. Ону «балык хаһыыта» диэн ааттыылар. Саас, куйуур кэмигэр «балык хаһыытын» түбэһэ ойбон алларбыт киһи өлгөмнүк бултуйар. Дьон барыта кини тулатыгар чугаһаан, ыксалаһан, тиэтэйэ-саарайа ойбон алларан үөмэхтэһэллэр. Куйуур – биир туспа умсугутуулаах, атын аҕай абылаҥнаах булт дьарыга… Дьара күөл, көлүйэ балыга улахан тоҥоруулаах тымныы кыһын дөйө тоҥон өлөр, саас «атан өлбүт» балык кытылга тиксэн күөдэл-таһаа буолан сытарын киһи түбэһэн көрөр. Араас көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл онно мустар. Тоҥот саҕана (кэннэ) арҕаҕыттан саҥа тахсан, «эмэһэтин бүөтүн» субу толугур гына ыһыктыбыт, хараҕа хараҥарыар диэри торҕоннообут «лэппэрдээн оҕонньор», атан тахсыбыт балыгы, сытынан-сымарынан дөбөҥнүк булан, иһэ ыларынан тото сиэн-аһаан абыранар. Балык, ойуурдааҕыга дылы, күһүн, унньуктаах уһун кыһыны кыстыыр уутун булунуор диэри күүскэ аһаан өллөнөр. Мэктиэтигэр үөһэ кытта «мэлийэр». Күһүн бултаммыт эмис балыгы үөллэххэ – сыата уокка таммалаан сырдьыгыныыр.
Күөнэх мундуттан, соботтон уратыта диэн, күһүн отой эрдэ муус тоҥно да сырыырҕаабат буола дөйө бөҕүөрэр, үрэх дириҥ элгээнин түгэҕэр түһэн кыстыыр. Собо, мунду сүнньүнэн күөлгэ ыырданар, оттон күөнэх – үрэх балыга. Онон сылдьар, сырыыргыыр сирэ киэҥ, сири-сибиири биир гына тэлэһийэр. Сайыы таҕыстар эрэ, сыккыһы батан, аабы сирдээх маардары, толооннору, үрэх баҕарахтарын биир гына кэтэн, саас эрдэ чалым ууга тахсар. Хаар да ситэ уулла илигинэ – толоон, налыы дьара уутугар, баҕаны кытта биир кэмҥэ ыыр.
Собо ыан иннинэ сынньанар, саҥа төрүөҕү ууһатарга бэлэмнэнэн аһыыр-сиир, күүс, сэниэ эбинэр. Соҥуруота эрдэ ситэр буолан, ньалыар ууга маҥнай ордук хото атыыр собо тахсар. Бу кэмҥэ иһин кыратык да ыга туттахха, үүт-үкчү чөчөгөй курдук, тыга сылдьар соҥуруоланар. Сотору, арыый хойутаан, искэҕэ дьэ ситэн кытыыга тыһы собо сырыырҕаан барар. Ийэ собо истэҕэ сымныыр, убуур, илимҥэ иҥиннэҕинэ араарарга биир кэм дьаалатынан тохто сылдьар. Тыы түгэҕэ барыта истэх буолар. Маны, собо ыары «ханчыалаабыт» дииллэр.
Собо ыыр кэмигэр, үгэс курдук, бэйэтэ туспа, ураты күннэр, түүннэр үүнэллэр. Эбэлэр киэҥ нэлэмэн уулара, били, күнүс күн уотугар эрэһэ долгуннарынан эймэнэ оонньообуттара тохтоон, тыаһы иһиллээбиттии биир кэм хараарса мэндээрэллэр. Силигилээбит бочур тыа – күөл иһийбит ньууругар сэбэрэтин көрүнэн сүүһүн аннынан одуулуур… Уу чуумпу, луҥку түүннэр сатыылыыллар… Түүн, собо ыыр кэмигэр таска тахса сырыттахха, ийэ айылҕа барахсан сып-сылааһынан илгийэн, уу-наһараҥынан бүрүүкээбит буолар… Ардыгар ибир-сибир ичигэс, иһирик ардах ибиирэн ыла-ыла астар, хойуу туман онон-манан ойдом-сойдом аһаҕастанан күөл, хордоҕой сирдэр үрдүлэринэн устан тараадыйан турара ураты иэйиини үөскэтэр… Тулаҥ барыта – нуоҕайбыкка, нусхайбыкка, сураһан баран сөпсөспүккэ дылы ылы-чып баран уоскуйан, туох эрэ кэрэ түстэниитэ кэлиэхтээҕин кэтэспиттии иһийэ чуумпуран, сэргэх кулгааҕын сэмээр сэгэтэн өрөйбүттүү-чөрөйбүттүү дьикти көстүүлэммитэ – куту-сүрү кутугуната хамсатан, атын аҕайдык абылыыр… Собо ыыр луҥку түүннэригэр, күөл ньалыар уута ыаммытынан үүт курдук сылыйар. Тэлгэһэҕэ туран болҕойон иһиттэххэ, эбэ кытыыта бүтүннүүтэ балык искэҕин ыан мөхсөрүнэн биллиргии, чалымныы-чолумнуу тыаһыыр… Сир ийэ үрдүнэн кэтэһиилээх-күүтүүлээх күндү түүннэр – собо ыамын, үүт тураан нуһараҥ түүннэрэ үүнэллэр…
Собо төһөҕө, ханна ыыра – хайдах саас кэлэриттэн эмиэ тутулуктаах. Ол эрэн кэмэ кэллэ да айылҕата таайан син биир ыыр. Хахсаат, тымныы сааскыга ыксаан, истэҕин күөл үөһүгэр «тоҕор». Онтута түргэнник өнүйэн ситэ охсубат, собо илимҥэ тутара, тууга киирэрэ аҕыйыыр, балыгы астаан хаһааныы уһуур-тэнийэр.