Биһиги куобах оҕолорун курдук тииппит анныгар ньыкыйан олоробут.
– Иһит эрэ, иһит эрэ… туох диир… – Хаһырыа кулгааҕын чөрбөтө-чөрбөтө иһиллиир.
– Тохтоо-тохтоо… бэйи… чугаһаата…
Кылаччы Өлөксөөн – тайах мастаах, ол иһэн ыллык суол кытыытыгар, сүгэнэн кэрдиллибит суон чоҥочох турарын көрөн, тайаҕынан суптурута анньыалыыр, эмэх мас төрдүгэһэ хатырыга туллан, бурҕас гына ыһыллан отон угун үөһэ түһэр.
– Оо, бу баҕайыларыа-а, бу кэртэҕим буолан кэбилээбиттэрин, бу мас мастаан дьаабылаабыттарыа-ан… чоҥочохпут тоҕо бэрдэй үрдүгэ… тоҕо сүрэй үрдүгэ оҕолор… хаарыан маһы туһата һуох хааллараннар, бэйэтэ биир сүгүү… бэйэтэ биир үчүгэй сүгүү… чохчойо-чохчойо чохчоччу сүгүү… ыа-а, сүрэҕэ суохтар, мас кэртэҕим ырата буолан бу кэрдэн кэйгэллээбиттэрин… Оо, киһийдэхтэр оттон… аа буолаллар да эбит!… – диэн үрүт-үөһэ биир кэм баллыгыраа да баллыгыраа, мөҕүтүн да мөҕүтүн.
Хаһырыа айаҕын ытыһынан саба туттан кыана сатыы-сатыы күлэн бычыгырыыр… Мин сонньуйабын…
Кылаччы атын аҕай татыахайданан ыксабытыгар отой субу кэлэр. Биһиги арбахпыт кэннигэр эбии кирийэбит, хойуу сэппэрээктээх онон көстүбэппит быһыылаах.
Өлөксөөн уҥа-хаҥас садьыаланан, иҥнэйбэхтээн таар-туур сыыҥтыыр, хантайан халлаан ыаһыра лүҥкүрбүт халыҥ былытын одуулаамахтыыр, кыла убаан туһата ааһан эрэр хатыҥ уктаах дэйбииринэн эҥил баһын, окумалын охсуммахтыыр:
– …Дьэ, харааннаан ахан эрэҕин дии ээ-э… Бырдаххын, оҥоойугун түһэрэҥҥин үөҥҥүн-көйүүргүн аһатан эрдэҕиҥ… Буолумуна, баччаҕа харааннаабатаҕына хаһан хараанныай. Сир ийэ барахсан биһигиттэн ыйытыаҥ дуо… Дьэ ыйыппат оҕо буолуоҥ ээ!..
Сымыыт баттыы сытар чаччыгыныардар, уйаларын таһыгар дьон бөлүөхсүбүтүттэн дьаарханан, саҥалара биир кэм чардырҕаан олорор. Өлөксөөн үөһэ сарыкынайаллар, сыыһа-халты убаҕаһынан ыһылыннараллар.
– Ыа-а, барахсаттарыа, туох ааттаах буоллулар, ким эһиги уйаҕытын бадьыыстыан. Хоҥ мэйиилэр ээ… хоҥ мэйиилэр… ааргылар… Туох туһалааҕы баран!.. – дии-дии Кылаччы Өлөксөөн уолах тиит төргүү мутугар ото намылыйбыт чаччыгыныардар туой уйаларын кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы харалҕан хараҕынан кыҥастаһар. – Оо, дьаһаналлара, оҥостоллоро тупсаҕайын, сыа-сым курдук сыбаан ньылҕаарыталлар ээ!.. Кинилэр эмиэ сыбахсыттар буоллахтара, иктэ барыта!.. Ыа-а, иктэ барыта!..
Дьүөгэм Маарыйа эмискэ күлэн тэһэ ыстанар. Иккиэн саһан хорҕойбут сирбититтэн тахсан кэлэбит. Хата, Кылаччы Өлөксөөн улаханнык соһуйбат. Атын, өмүрэх эмээхсин эбитэ буоллар, өрө көтөн ыһыллаҥхайдана түһүөхтээх этэ.
– Бээ, бу эһиги… бу манна тугу көрдөөн, тиҥсиринэн, туохтан саһан кирийдигит, хотуйдар?.. – Өлөксөөн, хата, бэрт холкутук ыйытар, туос тымтайын сиргэ ууран, тайах маһыгар сыҥааҕын өйөөн, отой да наҕылыгар түһэр.
– Быркылаахха эт бэриһиннэрэ баран иһэбит.
Хаһырыа, Өлөксөөн үүдэһиннээх, хара лаҕый буолбут эргэ тымтайын өҥөйөн көрөр:
– Хата, барахсан эмис эбит дии. Дьылы үчүгэйдик тахсыбыт сүөһү быһыылаах, – диир.
– Лэкээрэй эмээхсин ынаҕа ырыаҕа… – диир Кылаччы. – Үчүгэйин түҥэттэн бүтэрбиттээ-эр. Ити миэхэ дар уҥуох түбэстэ. Дьон сылҕайбыта… Таах толунньаҥ… – Өлөксөөн кэм да, туохха да астыммат, тук буолбат үгэһинэн кэриэлийэр.
Тымтай иһигэр, күөх окко сууламмыт бүдүргэйи көрөн:
– Оттон мин көрдөхпүнэ, куҥ эт да курдук эбит дии, – диибин.
– Куҥуруоҕа!.. – Кылаччы ахсарбатах киһилии иэдэс биэрэр, мылах-илэх туттар.
– Хайдах сүөһү буолан баран уҥуоҕа суох буолуой эбээ, күлгэри гыннаҕыҥ дуу, – Маарыйа сүүһүн аннынан сүргүччү көрө-көрө сонньуйар.
Мин дьээбэрэммин:
– Үчүгэйэ бүппүт буоллаҕына, биһиги оттон оччоҕо кылыгырас уҥуохха да баран иһэр дьон эбиппит дии…
Кылаччы Өлөксөөн, «бэдэр мэйии» эридьиэстээн эргитэн син саҥа саҥаран хоруйдаһар.
– Эһиэхэ талан, сыымайдаан уурбуттара буолуо, хайаан да. Холкуос бэрэстээтэлин ийэтигэр ысталлааҕын ыытар, амтаннааҕын атаарар дьон инилэр, ол биһигинньиктэр диэн… һэ-һэ-һэ… – Өлөксөөн күлбэхтиир, онтон тохтоон оттомуран баран: – Эмээхсин хайдаҕый тоом, ама дуо? – диэн ыйытар.
Биһиги Кылаччы Өлөксөөнү кытта сээкэйи дьээбэлэһэн кэпсэтэн, эбии сэргэхсийэн күлэ-сала түһээт, эдэр кыргыттар кыдьыгырбычча, Быркылаахпытыгар сүүрүүнэн түһүнэбит…
Өссө 1930 сыллаахтан балык бултуур анал хаһаайыстыба тэриллэн кыһын эбэлэри кэрийэн хото муҥхалыыллара үһү.
Таата Мэхээлэтэ, Бутукаай Баһылай, Саппырыан, Тоокоон Уйбаан, Дайыыла, Тоһоҕо Куонаан, Аччык уола Миитэрэй диэн дьоннорун-сэргэлэрин аһаппыт, бэйэлэрин сирдэригэр-уоттарыгар биллэр-көстөр муҥхаһыт оҕонньоттор бааллара.