Айаннаан кэлбит сылгы иигин былыр-былыргыттан өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнииллэр. Сылгы сааҕа кытары эмп буолар: итии ууга көөнньөрөн илии-атах ыарыытын угуттууллар; ол-бу дэҥ, оһол искэнигэр сылаастыы баанан уртаналлар…
Эмиэ кэпсээнтэн-кэпсээн. Баҕа – сир мундутун курдук куттала суох уу үөнэ эрээри, дэҥ, сэдэхтик – киһини «ытырар» адьынаттаах. Аны туран баҕа ытырбыт киһитин ыыппат. Хайдах да ууннары тардан араара сатаабытыҥ иһин – уоппут айаҕа хоҥнубата үһү.
Арҕаа Кыргыдайга, «Социализм суола» холкуос киһитэ Дьөөйөө Дьөгүөр диэни, биир сайын, этэрбэһин устан баран от охсо сырыттаҕына сыа тилэҕин баҕа ытырбыт. Баҕа киһини ытырара – куһаҕан битэ былыр-былыргыттан биллэр. Дьөөйөө Дьөгүөр хайдах да тардыалаһа сатаан баран, өттүгэр эйэҥэлии сылдьыбыт кыыннаах быһыччалааҕын ылан алчаҕы баһын быһан араарбыт. Ити түбэлтэ кэнниттэн киһи атаҕынан аһааҕыран хаалбыт… Күһүнүгэр, суол турбутун кэннэ куоракка байыаннай хамыыһыйаҕа ыҥырбыттарыгар, сылтах көстүбүччэ сыарҕалаах атынан көрдөрө киирэн баран, эмчиттэр чыыскалааннар балыыһаҕа сыппыт уонна ол сытан эрэ өрүттүбэккэ өлбүт… Дьикти…
Мин испэр урут истибит эгэлгэ үһүйээннэрбин саныы-саныы, оҕонньоттор кэпсэтэллэрин сэргии, сэҥээрэ олордохпуна, таска ыт үрэ-үрэ ырдьыгыныыр саҥата аймаммытыгар, туох ааттааҕы туруордулар диэн, дьиэ халҕанын бырдаҕы киллэримээри эмискэ арыйа баттаан таска тахсыбытым – тэлгэһэ аанын таһыгар, бэҕэһээ куораттан (Бүлүүттэн) кэлбит боломуочунай Миитэрэй Ыкынаачайабыс Баһылаайап диэн ааттыыр киһилэрэ, ыттан куттаннаҕым буолан, хаҥас хонноҕун анныгар балҕайбыт тирии бартыбыалын кыбынан, уҥа илиитигэр чуор мутук оҕотун тутан «чоттуу-чоттуу» далбаатана ахан турар эбит. Биэрэ ыта Чоҕулук бырдахтан куотан уйатын иһигэр түүрүллэ сытар. Маанчык суох, ханна эрэ эмиэ үгэһинэн кэринэ барбыт.
Киһи дьиктиргиэх – көрсүө, кырдьаҕас ыппыт Кыраһа, урут киһини үрэн куттаабатах бэйэтэ, суос биэрэн, арҕаһын түүтүн туруоран, тоҕо эрэ, ала-чуо, боломуочунайы, туох эрэ абааһыны дуу, адьырҕа кыылы дуу көрбүккэ дылы, тиэргэнигэр киллэримээри харса суох үрэн баргыйар. Испэр «тугу биттэннэҕэй» дии саныыбын, арай эбэм: «Ымыылаах ыт сибиэни сибикилээтэҕинэ, туох да суоҕун, көннөрү көрдөххө көстүбэтин үрдүнэн үрэр баҕайыта», – диэччи. Ымыылаах ыт иччитигэр куһаҕан тыыны чугаһаппата үһү…
– Кыраһа!.. Хайдах буоллуҥ!.. Тохтоо!.. Чэт!.. – дии-дии тиийэн ыппын туттум.
– Тоҕо сүрэй доҕор, бу ыт!.. – боломуочунай муннуктара илдьирийбит тирии бартыбыалын куттаммыттыы түөһүгэр сыһыары тардынан сүрдьүгэс быыһынан кыбылла-кыбылла киирэн дьиэҕэ ааста… Кыраһа, саһылы хорооҥҥо киллэрбит ыт курдук ыйылыыр, киһиэхэ бараары дьүккүҥнүүр, ону моойуттан ыксары кууһан олоробун, ыыппаппын.
Боломуочунай аан чарапчытын анныгар турар чугуун иһиттэн бурҕачыйар түптэҕэ эргичийбэхтээн, тэбэммэхтээн, таҥаһыгар олорсон кэлбит бырдаҕы көтүтэр, эҥил баһын хамсаппахтаан дьигиһийбэхтээн ылар уонна ааны аһаат искэ биирдэ мэлис гынан хаалар.
Ити кэлэн киирбит, Миитэрэй Ыкынаачайабыс диэн боломуочунай урут «ынкыбыдыга» үлэлээбит, милииссийэлии сылдьыбыт киһи. Хас да сыллааҕыта, Мундулуҥдаҕа олордохпутуна, кыһын, хонон ааспыта. Оруо маһы ортотунан, бас-баттах тыллаах-өстөөх, быыһыгар-ардыгар быдьар тылы дэгэт гынан кыбытан саҥарар киһи эбит этэ. Өттүгэр, сэрэмээт тэлэгиитигэр иилиммит «ыт буутун саҕа» хаалаах бэстилиэтин бэл утуйарыгар устубакка сыппытын өйдүүбүн. Кимнээҕи эрэ: «Туттахпытына баҕас тараах иэнниэхпит, иҥиирдэрин сыыйталан сир-буор сирэйдиэхпит… Дьэ бэйи… сараһыннар… сөптөөх ыыспаларын булларыахпыт…», – дии-дии сирэй оһох иннигэр төттөрү-таары хааман лооһоҥнуура. Онно, кинини кытары бииргэ дьаамынан аасыһан иһэр, мап-маҥан «чүөчүҥкэ» хаатыҥкалаах, ойоҕоһугар, көхсүгэр оноолоох, хаарыс кэһиэччиктээх бэрт мааны, үөрэхтээх дьахтар баара, аргыһын саҥатын-иҥэтин истэ-истэ, сүөргүлээн, кыбыстан сиргэ эрэ тимирбэтэҕэ быһыылааҕа…