…Дал иһигэр, хотон тиэргэнигэр умайан буруолуу сытар түптэлэргэ эбии кии аҕалан ууран баран дьиэҕэ кииртим, боломуочунай эбэм куппут итии чэйин иһэ-иһэ оҕонньоттору кытары кэпсэтэн, үөр кус ортотугар олорор соҕотох мороду курдук, саҥа-иҥэ бөҕөтө буолан ырааппыт.
– Бу, Дьабараах, мин киһини өйдүөхпүттэн оҕуһу, сылгыны, табаны бэл ыты аттыыгын быһыылаах дии… Чэ, олох былыр баҕар буоллун даҕаны, оттон бу билигин үөрэх-сайдыы кэмигэр, анал үөрэхтээх в-ветеринардар баалларын үрдүнэн, хайдах аны-аныаха диэри ити дьарыккынан саатыыгыный доҕор!.. – дэрдэм ыалдьыт оҕонньор муҥнааҕы хаадьылаан, үгэһинэн үтэнанньан көрөр. Тоҕо эрэ сахалыы ханалытан «бэтэринээр» диэбэккэ, тоҥ нууччалыы «в-ветеринардар» диэн сыыбыргыыр, үөрэхтээҕин, «саҥата тупсаҕайын» биллэрэ сатыыр дьүһүнэ быһыылаах. Ычата кыра киһи тылыттан-өһүттэн да тута биллэр. Өйгө хатаан киһи байым баай оҥостуоҕа туох да суох.
– Салалта дьаһайбытын кэннэ аттаамына, бэрт эдэрбиттэн үлэ оҥостубут дьарыгым, – диир Дьабараах.
– Оттон в-ветеринаргыт, Матвей Дьаакынапкыт?
– Маппый аттаһар, оҕонньору кытта бииргэ сылдьан, – Настааччыйа иистэнэн умса нөрүйэн олорон хоруйдуур.
– Дьиҥинэн холкуос ветеринарын үлэтэ, чопчу биир киһи сылдьыахтаах. Биир киһи үлэтин ол хас да киһиэхэ биэрэн баран, ол курдук эмиэ хас киһи аайы тус-туспа көлөһүн күнэ ааҕаллара буолуо, хата. Уопсай үп, государство, хааһына баайа-дуола ыскайданнаҕа ити… Барыта дуона суохтан, бэрт кыраттан саҕаланан ыһыллар-тоҕуллар, – боломуочунай туох да суота-солуута суоҕу, мээнэ саҥарыахха эрэ диэн куолулуур.
Дьабараах туох да диэн утары хоруйдаабат, оҕонньор таах хаалар тылга-өскө суолта биэрэн тыл бырахсан тииһэр, ылахтаһар туһата суох диэн эрдэҕэ. Аҥаардас тыллаах-сыҥааҕынан эрэ «аһаан» сылдьар киһини кытары аахса барбат. Көхсө холбойон олорон, ойо туппут лэппиэскэтин чөҥөйдөөх чэйигэр уган сымната-сымната айаҕар уган ыстаан мултугулдьутар.
Настааччыйа кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан:
– Оҕус аттааһына диэбиккэ дылы, ити… туох этэй оҕолор… Ээ, ити… аттакылар диэн кимнээҕи ааттыылларый ээ-э? – диир.
Куораттан тахсыбыт Миитэрэй Ыкынаачайабыс элбэҕи «билбит-көрбүт», «киэҥ, чиэски» сирдэринэн «тэлэһийбит» киһи хоруйдуу охсор:
– Аттакылар диэн… Оттон син биир сүөһү курдук аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут дьон… – ыалдьыт чэйин сыпсырыйан ылар, сүүһүн мырчыһыннаран, ырааҕы-киэҥи ыраҥалаабыттыы таала түһэр. – Уон ахсыс үйэ сэттэ уонус сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕэйээччилэрин истэригэр үөскээбит секта… ол аата түмсүү, бөлөх… Сокуон киһини аттааһыны, биллэн турар, боборо. Аттакылары Саха сиригэр сыылкаҕа, көскө ыыталлара. Бэл аттакылар дэриэбинэлэрэ диэн баара.
– Бай доҕор, тоҕо бэрдэй, киһини сүөһүгэ дылы аттааһын диэн, – Настааччыйа чахчы бааччы улаханнык сөҕөр, чыпчырынар, бэл баһын быһа илгистэр.
Боломуочунай, Настаа сэҥээрбититтэн астыммыттыы ымаҥныыр, мин кэпсээн «сырдаппатаҕым» буоллар, бэл итини да билиэ суохтар эбит диэбиттии дьоһумсуйа тутта-тутта биир быһыы лэппиэскэни ылан, халыҥ гына сиикэй арыынан ньылҕаарыччы биһэр уонна кэм да айаҕа хам буолбакка саҥаран талыбыратар:
– Таҥараҕыт үөрэҕэ диэн көр оннук – хаалынньаҥ олох, хаалынньаҥ үйэ. Сымыйа итэҕэл – үөрэҕэ суох хараҥа дьон өйүн-санаатын иирбиттии ытыйан, хор оннук сидьиҥник кэбилэниигэ кытары тиэрдэр. Дьон барыта «аттакы» буоллаҕына, оттон киһи аймах сир үрдүттэн имири, имниин эстииһи дии… Дьэ эмиэ да итэҕэл, дьэ эмиэ да кэр-дьэбэр, чанчарык олох… Һы!.. Өй-санаа дии!.. Тпуу-у!!. – ыалдьыт туора хайыһан кураанаҕынан силлиир, сытыы быһаҕынан нэлэгэргэ ордон хаалбыт эт сыатын элийэ быһа-быһа үрүт-үөһэ айаҕар утаарар.
– Таҥара үөрэҕэ да араас ини. Сурах хоту иһиттэххэ, итэҕэл да эгэлгэлээх курдук кэпсииллэр, – диир Настаа.
– Ыа-ыа-ыа!.. Бу да дьахтарыа, үчүгэй уонна куһаҕан, бэрт уонна мөкү таҥаралар бааллар үһү диэн ким кэпсээбитэй… Дьэ ити ээ… Ити курдук дьон өйүн-санаатын аймыыллар, бутуйаллар. Үөрэҕэ суохпут сии сытар… Үөрэҕэ суохпут… Киин сирдэргэ, соҕуруу таҥара дьиэлэрин урусхаллаан: суулларарын суулларан, уматарын уматан бүтэрбиттэрэ быданнаата. Сүрүн силис-мутук төрдүттэн түөрүллэн, ылҕанан, ыраастанан бүтэн турар, арай, ол биһиги тоҥ-килиэ муус дойдубут хайа эрэ дьаҕатын баһыгар, хайа эрэ эмээхсин, оҕонньор билиҥҥээҥҥэ диэри таҥараларын холоругун ылан кэбиспэккэ, өссө киһи көрбөт, сылдьыбат кэмигэр «Курустуостарын» мэтириэтин дьороччу туруора-туруора күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри үҥпүтэ, сүгүрүйбүтэ буолан тоҥхоҥноһоллор… Көр да маны, ааһан иһэр Дьөгүөрдэр, Ньукулайдар, Уйбааннар уруһуйдаабыт мэтириэттэригэр сүгүрүйэн, сөһүргэстээн онтон тугу туһанаары… Бэл, били, Өлөөһө эмээхсин, баар-суох уолун сэриигэ сүтэрэн баран, билигин да таҥаратыттан көрдөһө олордоҕо үһү. Таҥарата киниэхэ көмөлөһүөҕэ… Ол бэйэлээҕэ абырыырыгар соҕотох оҕото сэриигэ өлүө дуо. «Сүрэх» кэтэрдэн ыыппыт үһү, онон хайаан да тыыннаах эргиллэн кэлиэхтээҕин курдук. Оннооҕор буолуох ымыылаахтар, арчыламмыттар эргиллибэтилэр ини. Бэл «толору оҥоһуулаах», торума көтүрүллэн, төннүбэт амырыын алдьархайа буоллаҕа…