Акаары шах өйдүү сатаабыт, өйдүү сатаабыт, төһө өйдүү сатыыр да, соччонон иҥсэтэ эбиллэн испит. Кини үтүө киһи көрдөһүүтүгэр аккаастаары гынан эрдэҕинэ, хамначчыттара утуйар сиригэр толору уулаах үс купсууну киллэрэн иһэллэрин көрбүт. Шах тугун барытын умна охсубут, уу үрдүгэр түспүт. Бастаан кыһыл көмүс купсуунтан, онтон үрүҥ көмүс купсуунтан, онтон алтан купсуунтан испит. Ол курдук иһэ хайа барыар диэри испит.
Иҥсэ кэбистэрбит шах оннугар дьон саҥа баһылыгынан кини эдэр уолун, киниэхэ чугас көмөлөһөөччүнэн үтүө киһини уонна кини аҕатын талбыттар. Эдэр шах бу оҕонньор курдук мындыр өйдөөх, кини уолун курдук үтүө майгылаах буола улааппыт. Эдэр киһи иҥсэ кэбистэрбэтин, акаары быһыы туохха тиэрдэрин умнубатын диэн, шах кэнниттэн толору уулаах алтан, үрүҥ көмүс, кыһыл көмүс үс купсууну батыһыннара сылдьар буолбуттар.
СААМАЙ КҮНДҮ БЭЛЭХ
Былыр биир атыыһыт олорбута эбитэ үһү. Кини үс кыыстаах эбит. Атыыһыт бииргэ ыраах дойдуларга эргинэ бараары тэриммит. Кыргыттарын ыҥыртаан эппит:
– Чыычаахтарыам, ыраата барар буоллум. Эһиэхэ тугу бэлэх аҕалабын?
– Миэхэ чөмчүүк таастаах күндү сапта аҕалаар! – диэбит улахан кыыс.
– Оттон миэхэ, – диэбит орто кыыс, – саамай кыраһыабай солко ырбаахы таҥаһына!
Атыыһыт куччугуй кыыһыттан ыйыппыт:
– Оттон эн ханнык бэлэҕи ылыаххын баҕараҕын?
Онуоха кыра кыыһа хоруйдаабыт:
– Аҕаа, мин тугу да ирдээбэппин. Эн бэйэҥ эрэ тыыннаах эргилин, доруобай буол. Миэхэ бэлэх аҕалыаххын баҕарар буоллаххына, ол дойдуларга сылдьан сиэбит лэппиэскэҥ хоруотун мунньан аҕалаар.
Атыыһыт дьиктиргээбит да, утарса барбатах.
Ыраах дойдуларга өр сылдьыбыт. Эргинэн бүтэн баран кыргыттарыгар сыаналаах күндү бэлэх бөҕөнү атыыласпыт, дойдутугар айаннаабыт.
Дьиэтигэр кыргыттара аҕалара кэлэрин кэтэһии бөҕөнү кэтэспиттэр. Аҕалара дьэ этэҥҥэ тиийэн кэлбит, улахан кыргыттарыгар ыарахан сыаналаах бэлэхтэри түҥэтэлээбит. Оттон кыра кыыһыгар лэппиэскэ хоруотун мунньан аҕалбыт.
– Мин эн көрдөһүүгүн толордум, тоҕойуом, – диэбит атыыһыт, – ол гынан баран маннык бэлэҕи биэрэрбиттэн кыбыстабын даҕаны.
Кыыһа тугу да саҥарбатах, саамай таптыыр ытын ыҥырбыт, ыт сүүрэн кэлбитигэр, лэппиэскэ хоруотун сыттаппыт. Ыт сыттаан көрөөт туора хаампыт. Онуоха кыра кыыһа аҕатыгар эппит:
– Аҕаа, өскө лэппиэскэҕин хоруолары сиэбитиҥ буоллар, эн ыалдьыаҥ этэ эбэтэр өлүөххүн да сөбө, билигин тыыннаах уонна доруобай төннөн кэллиҥ. Миэхэ онтон ордук күндү, саамай сыаналаах бэлэх суох.
Итинтэн ыла атыыһыт кыра кыыһын өссө күүскэ таптыыр буолбут.
СЫЛГЫһЫТ УОННА ШАХ КЫЫһА
Бэрт өрдөөҕүтэ биир судаарыстыбаны модун кыахтаах шах салайан олорбут. Кини атаах, бэрт кыра да үргүөрү тулуйбат суос-соҕотох кыыстаах эбит.
Биирдэ кыыс улаханнык ыалдьыбыт, минньигэс халваны да сиэбэт буолбут. Кинини дыбарыас иһинээҕи эмчиттэр эмтии сатаабыттар да, хата ордук бэргээбит. Сыттыгыттан төбөтүн да кыайан өндөппөт буолбут. Шах ыксаан: «Кыыспын эмтээн үтүөрдүбүт киһиэхэ кинини эргэ биэриэм», – диэн хорохоот бөҕөнү ыыталаабыт.
Шах кыыһын бэрт элбэх киһи кэргэн ылыан баҕарбыт да, биир да киһи эмтээн үтүөрдүбэтэх.
Биирдэ шах атын көрөөччү эдэр сылгыһыт киирэн кэлбит. Шах кинини чинчийэрдии көрүтэлээбит уонна: «Бу кини, боростуой сылгыһыт, мин кыыспын эмтиэ дуо?» – дии санаабыт. Хайыай, сөбүлэспит.
Эдэр сылгыһыт кыыс сытар сиригэр киирэн, бары тахсалларыгар соруйбут. Садка тахсар түннүгү аспыт, кыыһы түннүккэ аҕалан баран: «Мастар лабааларыгар көтө-көтө түһэр чыычаахтары аах», – диэбит. Кыыс түннүгүнэн одуулаһарыгар буолан, ыарыытын умнан кэбиспит. Нөҥүө күнүгэр үүнэн турар мастары, үһүс күнүгэр мас лабааларын аахпыттар. Бэһис күнүгэр эдэр сылгыһыт кыыһы садка сиэтэн таһаарбыт. Онтон нэдиэлэ ааһыыта кыыс үтүөрбүт.
Шах муҥура суох үөрбүт да, кыыһын боростуой сылгыһыкка эргэ биэриэн баҕарбатах. Кини көмөлөһөөччү визирдэрин ыҥыртаан икки өттүгэр олордуталаабыт. Уҥа өттүгэр олорбут визирь көнө, кырдьыксыт киһи эбит. Кини эппит:
– Аҕа баһылыгым, өскө биэрбит тылгын толорбот буоллаххына, дьонуҥ эйигин ытыктаабат буолуохтара.
Шах хаҥас өттүгэр олорооччу визирь хара санаалаах уонна ордугумсах эбит, эппит:
– Аҕа баһылыгым, эн тылгын баайдарга биэрбитиҥ. Сылгыһыт эн хамначчытыҥ, үүрэн кэбис.
Шах хаҥас өттүгэр олорбут визирин тылын сөбүлүү истибит, онон сылгыһытын дьиэтигэр кыайан төннүбэт гына ыраах утаарарга дьаһайбыт.
Хамначчыттара эдэр сылгыһыты тутан ылан кумах куйаарга илдьибиттэр.
Уол кумах куйаарга кумах булгунньах тэллэҕэр олорон: «Миигин туох иһин буруйдаатылар, шах кыыһын өлөрүттэн быыһаабытым иһин дуо?» – дии санаабыт.