Жұлдыз бұл таластың оларды ешқайда жеткізбейтінін түсінді.
– Өзінің бала көп пе?
– Әбден жоқ. – Ол шат басын шайқады. – Неге, білесің бе? Біз шапқын жасамаймыз.
– Және, әрине, бай тұрасыңдар.
– Отбасың жақын болса байлық не үшін керек?
Жұлдыз Толқын мен Саткын туралы ойлап кетті де жүрегі сыздай бастады. Ханның керуендеріне қастық ойламаса, барлығы басқаша болар еді. Сіңліні ұрлап кетпес, Саткын қазір көрші ер-тоқымда бүйірдегі жарамен жатқан жоқ болар еді.
Жуас қалайша түсініп, оның ойын сезді. Ақырын сұрады:
– Жасаған іске өкінуде қандай пайда бар?
Жұлдыз оған қарады. Жақсы жігіт, ақжарқын, ашық, жанында ашуы жоқ. Оның ішінде бірдеңе айтылмаған, басылмаған оған ұмтылды.
– Жасаған іс көпті алып қойса, пайда бар.
Сол кезде олардың тұрағына жетті. Тоғайшылар бай емес өмір сүреді. Орман ауылы таулықтардың не оның туған ауылынан ерекшелемейді. Не бары таулықтар тас сайларда, далабөрілер дала жазықта орналастырса, тоғайшылардың үйлерінің арасында биік ағаштар көрінеді. Адамдар да жер-жерде бірдей – жай, сәл шаршап кеткен және жылы шырайлы. Бірдеңе өзінікі емес, жат сезілсе де, Жұлдыз оны арқанмен ұстауға тырыспайтын адамдарға шаттана қарады. Оған қоса, ол атажұртты аңсауға баяғыда әдеттенді.
Саткынды Жуастың үйіне жатқызды, Жұлдызды да сол жерге алып келді.
– Мен саған тәуіптерді қалдырамын, олар сенің сүйектерің емдеп жазады.
– Сен қалай?..
– Отырғанда сен сәл-сәл тыржидың.
Жұлдыз қайта бұл кісінің алғырлығына таңғалды. Жуастың сөйтіп ол туралы тағы не аңғарғанын кім біле алады. Жұлдыз да солай істей алса, Саткын оны алдап кетпес еді…
Оған жаңа киімді берді де таңып байлады. Саткынды да емдеді. Тірі қалады деп айтты. Жұлдыз ақырында жерде не зынданның еденде емес, жұмсақ киізде, бұрынғыдай анданың жанында керіліп жатты. Бірақ ол дегбір тұтып жата алмады да Жуасты іздеуге барды.
Оны тапқан кезде ол аң аулауда табылған олжаны бөлген. Бір кезде оларға бет-аузы кір-қожалақ бала келіп, жараланған таулық оянып жатыр деп айтты. Жұлдыз Жуастың артта қалғанын байқамай, киіз үйге беттеді.
Анда жалаң-жүлаң төсекте дөңбекшіді. Емшілер оны қоршап топырлады. Жұлдыз неліктен ол оянуын кейінге қалдырады деп үміттеніп, аулақ тұрды.
– Анда… – ойламай шақырды Саткын.
Ол үндемей қатар отырды. Тобыр өзімен-өзі тарап кетті.
– Мен өлемін бе?
– Жоқ.
– Сен солай… мені жұбандыру үшін айтасың.
Жұлдыз мысқылдауға оқталса да, ол толық есін жиғанша оны жүктемеуге керек екенін білді.
– Көзіме қара. – Анданың өз шаршаған қарауын оған көтергенін күтті. – Сен тірі қаласың. Жалған сөйлеп отырмын ба?
– Ал мен… адамдардың сондай жарадан қаза тапқанын көрдім.
Жұлдыз оның өмір сүруге тілегенін мен ажалдан қорыққанын білді.
– Олар жарадан емес, ішіне қоңыздары кіріп… олардың бауырын жеп қойғанынан өлген, – ә дегенде ойлап тапты ол.
Анда қырылдап мырс етті де байқарлықтай тынышталды. Қазір оған дәл сол керек болды. Жұлдыз оның қайта ұйықтап кететінін күтті, бірақ Саткын кенет тістеніп деді:
– Қаза болғандарға күлуге дұрыс емес.
– Әсіресе өзің де оларға қосыла жаздасаң.
Анда кенет томсырайды.
– Неге мені құтқардың?
– Жебенің сорайып тұрғанын байқадым, енді босқа кете алмайды ғой. Жақындап, ұстадым, ал ұшқа сен жабысып кеттің. Уақыт болған жоқ та сені маған өзіммен бірге алуға тура келді.
Саткын, айтқанын түсінуге тырысып, оған мағынасыз көзқараспен тесіле қарады. Бірақ оның көзі алдында барлығы тұманданып кетті де ол жақсы, сау ұйқыға түсті. Жұлдыздың иығы босады. Маңызды әңгімесі кейінге қалады.
Бұталардан зорға өтіп, ол ақырында орманнан шықты. Қатты жел бірден арқадан соғып, қарлы құйынды көтерді де даланың үстінен шауып өтті. Барлықтары аман қалды да хан өлтірген, бірақ бірдеңе бәрібір жанын жейді. Соңғы жылдары баябандағы көшіп жүруі сияқты өтті – әдеттегідей, өз кезегімен. Ал енді ол өзеннің қасында, қарсы жағасындағы қарайған бостыққа қарап тұр сияқты. Бұл оған таныс екен. Көп жыл бұрын, бөпе сіңлісін алып қашқанда да бұны кездесті. Дәл сол өзен Саткын манаптың қызметіне барғанда да оның алдына жатты. Бірақ сол кездерде барлығы тайыздау, оңайша болды. Енді ше? Анда бұрын түсініп, үсті-үстіне кеңірек өсетін өзендерден қарғып өтуге үйренді сияқты. Алыс артқа бұрылып, Жұлдыз әрқашан жақын болғанды көрген жоқ. Ол да кетті, анау жағасында қалды. Және кейін қайта алмайсың. Өмір сол ғой шығар – дала мен жолды кесетін тамыр-өзендер.
Жұлдыз екпіндеп алдаспанды алып, қолындағы қылышқа қарады. Оның тайпасының ата қайқы қылышы. Жүзі әлі жау тұрақта төгілген қаннан қызыл сияқты. Жұлдыз өз қателерін кешірмейтін адам санына кірмеген. Бірақ сол кезде өзіне қарсы болғаны сондай, жүзіндегі кескінінен теріс қарады. Тәжім етіп, қылышқа еріндерін тигізді.