Саткын үндемей басын изеді, оған жақынырақ келді. Күбө дариясы, аил жақында, жайылымдағы жылқылар кісінеп жүр, көкжиекте таңсәрі көрініп та жарықта ай ақырын сөніп тұр. Ант сөздері қазіргідей құлақта естіліп тұр: “бір жылқыны, бір тағдырды, бір қайғыны, бір жанды бөлуге – ант беремін”. Тек онда көктем болды, бір өзен болса да мекені басқа, жайлауда аттар мен биелердің арасында құлыншақтар ойнақ салып жүрген, дала құлпырды. Ал қазір күз – гүлдер нәзік бастарын иді, соңғы жылы күндерден қыстың иісі шығып тұр. Саткын да басқа. Қолда бұрын болмаған күші сезінеді, астында ат пысқыртып, тізгінді жұлып тұр, қылыш белбеуін ауырттады. Тамақ мен ойындардан маңыздылау қам пайда болды, анау бәрі қазіргі күндей қалады деп ойлаған жеңілдік жоқ енді жүректе. Өзгерістің ауруын білеп, оның алдында бой ұсынуы Саткынды анағұрлым кейінірек күтіп тұрды.
Анда да басқа. Саткын бұны есінде сақтау керек. Оның көңілді ашықтыққа, ойламай, жылқыны бергеніне қарамай… Жылдар өтті, оларды қайтара алмайсың. Барлығы кезі жеткенде өзгереді, ең жақын адамдар да ерекшелігі емес. Әсіресе анда сияқты.
Олар үндемей жолға шықты. Кенет анда айғайлап жіберді:
– Құлап түспей, салт жүре аласың ба әлі, көрейік! Шу!
Бүркүт, аяғын шапшынырақ басып, желіске көшті. Саткын атты осып жіберген кезде, бие желістен шоқыраққа салды. О шіркін, сөйтіп, қатты жүріп бара жатқаны қандай күшті! Манаптың елшісі бұны ұмытып кеткен сияқты. Оны жан-жаққа кездіріп жіберсе де, ойлары бәрібір одан да алыста. Ол Жылдызды жетіп ұстаған сияқты кезде анда кенет, мазақтап, қаттырақ жылдамданды. Ақыры астындағы аты ентігіп дем ала бастағанда Саткын тізгінді қысқартып ұстады. Чыныгы алғыспен тоқтап қалды да, шөпті жұлып, басын төмен салбыратты.
– Анда, тоқта! Болды, сен жеңдің!
Бұл уақыт бойы жүгіретін ат болды, ал Саткын одан ешбір кем емес шаршап кетті. Жымыңдап, Жылдыз тек қана тізесін мен дауысын қолданып, жылқыны бұрылды да қайтты.
– Атыма ер-тоқымы бөгет жасады, сондықтан жеңіліп қалдық, – деді Саткын.
Анда астындағы жылқыдан қаттырақ пысқырды.
– Жақсы жылқың! Сыйлайсың ба, анда? – қалжындап сұрады Саткын. Бұның әзіл екенін түсініп, Жылдыз шат дыбыс берді:
– Кешір, анда, бірақ мен Бүркітті қаттырақ жақсы көремін. – Жылқы жалын сипап, бірдеңе деп кішкентай құлаққа сыбыр етті.
– Туған сіңліннен гөрі жылқыны еркелетесің ғой, – кінәсіз деді Саткын.
Жылдыз, қабағын түйіп, зауықсыз айтты:
– Сендер үшеулерінен маған мәселелерді әкелмейтін Бүркіт қана. Және Толқын жылқы емес, мені тасып жүрмейді. Мен мініп көрдім – ол рұқсат бермейді.
Өз қалжынына күлеп, анда тыныш тілмен сырт еткізді де Бүркүт баяу әрі қарай жүрді. Саткынның астындағы ат оның соңынан барды.
– Бұл жайдарылық қайдан келген, анда? Толкуннан ақыры кеткенінен ме?
Ол қарқылдап күлді, бірақ бұл жолы анда оған қосылған жоқ.
– Не қайғы болып қалды ма? – жай жауап берді де қалды. Аспанға қарап, сұрады: – Тұтқындарға қанша күннің ішінде жетеміз?
– Бір апта, мүмкін. Асықпай жүрсек. Саған не үшін?
– Мен Толқынға алғашқы қар түскен кезде ораламыз деп уәде бердім.
– Кешіксең, ештеңе болып қалмайды ғой. Әлдеқашан бала емес қой, түсінеді, – ұмытшақтанып деді Саткын, өз ойға шомып.
Жылқылар, дариянан алыстап, жүре берді.
Азат белбеуін ретке келдірді. Әлгіде әскерге қосылды – әне, қылышты, найзаны мен садақты бере салды. Оның, қара сүйектің ұлының, басқа арманы бола да алмайды. Бірнеше апта бұрын жорықтан қайтты… Бұдан бұрын туған үйден соншама алыс болған жоқ, әлемнің қандай үлкен екенін, онда қанша адам тұратын түсінді. Атпен шабуға, саптағы жолдастарының сабырлы күшін сезуге жақсы болды. Бірақ өлтіруі оған неліктен қуанышты әкелген жоқ. Басқа жауынгерлер алаудың қасында өз тыртықтарымен, олардың қолынан өліп қалған адамдардың санымен мақтанатын абыройлық болған жоқ. Жорық өз батылдығымен не ұлы қолбасшылармен атағы шықпайтын илбээсиндер деген тайпа қарсы шыққан. Жеңіс жеңіл болды. Әскер өз еңбек үшін марапатталған болды. Азат жауынгерлердің аилдың күймелі шандарға, табындарға, әйелдерге мен құндыларға айуанша бас салғанын есіне түсірді. Алайда жауынгерлерге көп қалатыны рас. Бірақ ненің – өз өмірінің айырбасқа. Азат өлімнен қорқамайды. Мүмкін, жастықтан әлде қарсылықтың қажырлы болмайтынын түсінгеннен. Бірақ әрине тірі қалғанына үшін аспанға риза болды. Оның өмірі тек қана басталды ғой, оны шанда жоғалтуға ақылды бола ма, және не үшін?
Азат белбеуін шешті. Ауыр қару жерге күрс етіп құлады. Әйтсе де, үйрену керек болады шығар. Енді ол сөйтіп соғысқа әрқашан қатысады ғой.
Серуенге шықты. Күн әскер жолға шыққан кездей шыжып тұрмайды, күз өз заңды басқаруна кірісті, дала шөбін мен ағаштағы жапырақтарды әр жорықтан артық алтындады. Үйде қалай тамаша! Жауынгерлер олжа үшін ұрыспайды, жараланғандардың айқайы мен ыңқылы естілмейді, әскери аттардың тұяқтары көтеретін лас жоқ. Ал мұнда, жылқылар кісінеді, дария шулайды, жел гүлейді, кішкентай балалар асық ойнайды, қыздар күліп жүр. Қыздардың күлкіне құлақ қойып, Азат қайта ол туралы ойлады. Ана сәттей көз алдында оның сымбатты тұлғасы, жерге жететін көкшіл-қара шашы, томпақ еріндерінің жымиысы, қараторы бет шұңқыры мен үлкен, ботадай ұзын кірпіктерімен, көзі. Оларға сөйтіп күн бойы қарар едім. Қандай сұлу!.. Азат бұл ойды анау сәттегі нағыз бақытты қайта сезу үшін баурына басты. Оны не билеп кетті? Толкун қасында болған кезде ол өзін бақылай алмайды. Әрине, оны ұрлап кетуге ойы да болған жоқ. Күң керек болса, илбээсиннің қыздардың бірін алар еді. Қылжақтағысы келді, бірақ қорқытты. Және қандай мықты екен! Өз айбарлы эжесіне тартқан шығар. Толкун оны жорықтан қарсы алмаса, Азат өзін өзі осындай ерікті ұстамаған болар еді. Туған ағасы оның оралғанына соншама қуанған жоқ сияқты. Ал Толкун оның тірі екенін көріп, күлді, қатты, қалтқысыз. Олардың достығын ұмытқан жоқ.