Պատշգամբից այն կողմ, ուղղակի տնամերձ հողամասի ցանկապատից, սկսվում էին կոլտնտեսային դաշտերը, դաշտերում, գոլ քամուց տարուբերվող արտերի վրա շողշողում, հուրհրատում էր տաք մշուշը£ Ոչ այն է հնձած արտերի մեջ, ոչ այն է արտերից դուրս՝ կակաչներից ներկված սարահարթերում, անվերջ, անդադար կանչում էին արտույտները, և նրանց թախծանուշ երգը ղողանջում էր արտամիջյան նեղլիկ ճամփաների վրա£
Մտովի ինչքան է եղել այստեղ, ծղոտե տանիքներով, երկարուկ մարագներով, տնամերձ փոքրիկ այգիներով այս գյուղում£ Երկար ճանապարհից հոգնած՝ նստել էր նա հիմա պատշգամբի մի ծայրում, կարոտով դիտում էր շուրջը, և նրա սիրտն անկանոն թպրտոցով խփում էր կրծքի տակ, կարծես ձգտելով դուրս թռչել այնտեղից£ Ավետիսն անթարթափ նայում էր գյուղին, որ ասես ամռան տապից հալածված՝ կուչ էր եկել բլրի ստորոտում, նրա աչքերն անհամբերությամբ սահում էին ծանոթ անտառների, բլրակների վրա ու հանդ ու ձորերում իր ոտնահետքերին կարոտ կածաններ էր տեսնում, այդ կածանների վրա՝ մասրենու թփեր, որոնց տակ ապրիլի կեսերին բացվում են կարմիր թերթերով վարդն ու մուգ կապույտ մանուշակը£ Այո, ցավ պատճառելու չափ նույնն էր շուրջը, ոչինչ չէր փոխվել ասես£ Ավետիսը նստեց երկար, չէր ուզում ելնել տեղից£ Ոչ նրա համար, որ հոգնել էր. ճանապարհը հեռուներից էր նրան բերել, նա եկել էր ապրանքատար գնացքով՝ մինչև Եվլախ, Եվլախից այս կողմ նա շատն անցավ ոտքով, որոշ տեղ եկավ ձիակառքով, այնուհետ նորից ոտքով՝ մի ամբողջ օր ու գիշեր£ Բայց հոգնածությունից չէր, ոչ: Այնտեղ` հեռու Սիբիրում, ուկրաինական տափաստաններում ու այնուհետև Միջին Ասիայում, երբ ձիերի վրա սլանում էին բասմաչների վրա, ինչքան է երազել ահա այսպես նստել սեփական տան պատշգամբում, նստել ու երկար, ժամերով դիտել իր սրտին մոտ ու թանկ Հնձախութը, կարոտ հայացքով փարվել նրա բարձր սարերին, ծաղիկների ու կանաչի մեջ կորսված դաշտերին, զրուցել որդու հետ, ասել նրան, թե ինչը դրդեց իրեն ընկնելու օտար ափեր£
Եվ ահա եկել է, քսանհինգ տարի անց վերջապես տուն է հասել նա հեռավոր ճանապարներից ու նորից պիտի մեկնի£ Պիտի գնա ու հայտնի չէ՝ կվերադառնա՞ մեկ էլ, բախտ կունենա՞, արդյոք, մի անգամ ևս այսպես նայել հայրենական հանդ ու ձորերին£ Կյանքն անվերջանալի ճանապարհ է, մարդը՝ ճամփորդ, որտե՞ղ կհատվի նրա ճանապարհը՝ միայն Տերը գիտի£ Ճանապարհները կրկին կանչում են նրան£ Եվ ինչո՞ւ այսպես ստացվեց, ինչո՞ւ այդ ճանապարհները խորթ մոր նման եղան իր հանդեպ£
Նա այստեղ բույն էր հյուսել, ուրեմն պիտի ապրեր այստեղ, որովհետև ուր էլ որ եղավ, միևնույն է, սիրտը չկտրվեց այս տեղերից£ Պիտի ապրեր այստեղ, ավարտեր տան երկրորդ հարկը, բախտավոր կյանք վարեր, բայց կյանքն ուրիշ ճանապարհներով տարավ նրան, ապրեց նա ուրիշ երկնքի տակ՝ կարոտ որդու ձայնին, որն առանց իրեն, ահա, մեծացել, տան տղամարդ է արդեն, նույնիսկ ընտանիք է կազմել£ Ավետիսի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ հարսը՝ որդու կինը, առաջ հրեց փոքրիկ տղային և կամացուկ ասաց. «Մոտեցիր, Ավիկ, մոտեցիր պապիկին»£ «Ավի՞կ»,– զարմացավ ինքը£ «Այո£ Ավետիս է անունը,– ժպտուն աչքերով ասաց հարսը,– բայց Ավիկ ենք ասում£ Փոքր է դեռ՝ դրա համար»£ Ավետիսը ելավ տեղից. հուզմունքից այտամկանները ձգվեցին, ռունգերը լայնացան£ «Ուրեմն չեն մոռացել ինձ»,– մտովի ասաց ինքն իրեն ու մի խոր հառաչանք դուրս թռավ նրա կրծքից£ Զարմանալի է, այնտեղ, ուր բառերով ոչինչ հնարավոր չէ արտահայտել, մարդ հառաչում է, և այդ հառաչանքը թեթևություն է բերում ասես հոգուն£ Ավետիսն ակամա նայեց որդուն, նկատեց որդու խոժոռ հայացքը՝ ուղղված կնոջը, և ժպիտն իսկույն հանգավ՝ ինչպես լուցկու վառած հատիկը քամու դեմ£ Նա ծխախոտ վառեց և, շրջելով դեմքը, կրկին սկսեց դիտել մոտիկ ու հեռու դաշտերը, դիմացի բարձր սարերը, որոնց գագաթները քսվում էին կապտաժեռ երկնքին£ Դաշտերում վերստին կանչում էին արտույտները, անտառից եկավ կկվի ձայնը, և այդ ձայնը նույնպես տխրածոր էր, ինչ-որ տեղ մեկը սրում էր գերանդին՝ վիշ-վուշ-շ, վիշ-վուշ-շ, մարդը չէր երևում, քամու հետ ձայնը մեկ մոտենում, մեկ կրկին հեռանում էր£ Գյուղից դուրս ելնող ոլոր-մոլոր հին ճանապարհը տարավ Ավետիսի հայացքը£ Այդ ճանապարհը բարձրանում է դիմացի սարալանջն ի վեր, թեքվում, մտնում է անտառ, հետո անտառից ելնում, գնում է բլուրների ստորոտով, մտնում է ձորակները, տեղ-տեղ երևում հեռվից նայողին ու կորչում աչքից£ Այդ ճանապարհով գնաց վերջին անգամ®
Ժամանակ առ ժամանակ հայրն աչքի տակով, գաղտնածածուկ նայում է որդուն, սակայն որդու հայացքն առաջվա պես սառն է, անվրդով£ Որդին չէր ուզում, կամ գուցե չէր կարողանում հաշտվել այն մտքի հետ, որ հեռուներից եկած այս մարդը՝ հոգնատանջ ու ժամանակից շուտ ծերացած դեմքով, իր հայրն է, հարազատ հայրը, որին կորցրել է շատ տարիներ առաջ, և հիմա նա, անհասկանալի է, թե ինչու, վերադարձել է£
Իսկ դրսում ամառ է, շոգ հունիս£ Լսվում է, թե տնամերձ հողամասից այն կողմ, ցորենի ոսկեզօծ արտում, ինչպես են սվսվում դեղնած հասկերը£
Այն ժամանակ, քսանհինգ տարի առաջ, նույնպես այսպիսի ամառ էր, տապից արտերի վրա օդը շիկացել, թրթռում էր£ Իսկ գուցե այսքան տարիների հեռվի՞ց է որդուն այդպես թվում£ Քսանհինգ տարի® Այնինչ թվում է, թե այդ ամենը երեկ է տեղի ունեցել£ Զարմանալի է, կյանքն ինչքան երկար է թվում, երբ փոքր ես դեռ, և ինչքան կարճ է այն, երբ նայում ես ապրած տարիների հեռավորությունից£ Ինքն այն ժամանակ ընդամենը չորս տարեկան էր£ Եվ նրա մանկական հիշողության մեջ ընդմիշտ տպավորվել է այդ օրը. հայրը, որսորդական երկփողանին ձեռքին, կատաղած բղավում էր մոր վրա, և նրա աչքերը, չգիտես ինչու, ամբողջովին կարմրած էին£ Մայրը նույնպես ինչ-որ բան էր ասում ու միաժամանակ լալիս էր£ Ինքը վախեցած նայում էր այս ու այն կողմ, բաց պատուհանից երևում էր բակը, այնտեղ ահագին մարդ էր հավաքվել, նրանք տագնապահար խմբվել էին տան առաջ® Այնուհետև, մի անգամ ևս բղավելով մոր վրա, հայրը դուրս եկավ տնից՝ առաջվա պես աջ ձեռքում ամուր բռնած հրացանը£ Նա արագ քայլերով գնաց դեպի բակի դռնակը, և ամբոխը լուռ հետ քաշվեց՝ ճանապարհ տալով նրան£