Հայրը դուրս եկավ փողոց և, առանց ետ նայելու, գնաց ձորերի վրա իջնող ճանապարհով£ Հետո տնից դուրս եկավ մայրը (ինքը չգիտեր, չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում), նրա երեսին գույն չկար, իսկ շուրթերը դողում էին£ Տեսնելով նրան, մարդիկ թեթևացած շունչ քաշեցին, և ինչ-որ մեկը, հանկարծ իջած քար լռության մեջ, ծերունական դողդոջ ձայնով ասաց. «Փառքդ շատ լինի, աստված, լավ է, որ մի սպանություն էլ չեղավ®»£
Ամբոխը հետզհետե ցրվեց իրենց տները, բակը դատարկվեց, ամայացավ£ Մայրը դարձյալ գունատ էր, երբեմնակի հառաչում էր՝ անհանգիստ նայելով ձորերի կողմը£ Եվ ինքը դարձյալ ոչինչ չգիտեր, չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ է պատահել£
–Այս տարի ինչպե՞ս են արտերը,– երկար լռությունից հետո խոսեց հայրը£– Մի բան կա՞£
–Այո, լավ բերք է սպասվում,– պատասխանեց որդին, առանց նայելու հոր կողմը£ Նա, իհարկե, հասկանում էր, որ հոր մտքերը բոլորովին ուրիշ տեղ են, նա պարզ տեսնում էր՝ հայրը շարունակ նայում էր գյուղից ելնող ճանապարհին, որը լեռներից իջնող գետի պես ոլոր-մոլոր ձգվում էր ձորերն ի վար£ Այդ ճանապարհով գնաց հայրը վերջին անգամ£ Վերջին անգամ® «Մամա, իսկ հայրիկն ինչո՞ւ գնաց տնից, ինչո՞ւ թողեց մեզ»,– մի անգամ հարցրեց մորը£ Մայրն այն ժամանակ երկար նայեց որդուն£ Չէր հասկացվում՝ չէ՞ր ուզում պատասխանել, թե՞ չէր կարողանում£ Վերջապես նա ասաց. «Իսկ դու հաճախակի՞ ես մտածում այդ մասին»£ «Այո»,– արագ արձագանքեց որդին£ Մայրը կրկին երկար նայեց որդուն, իսկ հետո, փախցնելով հայացքը, ասաց. «Իզուր, որդիս£ Քո հայրը խելացի մարդ չէր, խելացի մարդը հրացան չէր բարձրացնի կնոջ վրա, չէր լքի հարազատ ընտանիքը£ Նա մարդկանց չէր սիրում՝ ահա թե ինչպիսին էր քո հայրը£ Չարժե հիշել նրան, նա դրան արժանի չէ»£
Որդին ջանում էր վերհիշել թեկուզև մի դեպք, որ հայրը բարյացակամ ու սիրալիր եղած չլիներ իրենց հետ, բայց չէր կարողանում, այդպիսի դեպք չէր եղել£ Գուցե ինքը փոքր էր՝ չի հիշում£ Իսկ չէ՞ որ նա մարդ է սպանել£ Բարեգութ, լավ մարդիկ չեն սպանում իրենց համագյուղացիներին£ Հերքել այս փաստը՝ անհնար էր. մարդասպան էր հայրը£
Տարօրինակ էր և ծերունի Ապետնակի խոսքը£ Նա մի անգամ ասաց. «Կորցնելով հարստությունը, մարդ քիչ բան է կորցնում, կորցնելով պատիվը՝ շատ բան է կորցնում, խիզախությունը կորցնելով՝ կորցնում է ամեն ինչ£ Քո հայրը իսկական տղամարդ էր, որդիս, պատվազգաց ու խիզախ մարդ£ Երբեմն հիշիր նրան®»£
Հոր մասին արտահայտվող իրարամերժ կարծիքներից երբեմն պտտվում էր որդու գլուխը£ Բայց դա վաղուց էր, այն ժամանակվանից շատ ջրեր են հոսել, և որդու հիշողությունից ջնջվել են և հոր դեմքը, և հիշողությունները՝ նրա մասին£ Նա ընտելացել է այն բանին, որ ինքը հայր չունի£ Հայր չունի և՝ վերջ£ Եվ սրանից հետո պետք էլ չէ, որ ունենա, մինչև հիմա ապրել են առանց նրան, կապրեն նաև այսուհետև, հերիք է և այն, որ ինքը սիրելի մայր ունի, որին նույնպես, երևի, հարկավոր չի եղել այդպիսի ամուսինը£ Ահա նա՝ մայրը, խոհանոցի մի անկյունում կուչ եկած՝ խորասուզվել է մտքերի մեջ£ Նա նույնիսկ չմոտեցավ սեղանին, ոչինչ չկերավ£ Հավանորեն, նրա համար դժվար է նույն սեղանի շուրջ նստել մի մարդու հետ, որն առանց խղճի խայթ զգալու լքել է իրեն՝ այդպես էլ երբեք չմտածելով այն մասին, որ իր համար անասելի ծանր է միայնակ որդի մեծացնելը£
–Էհ, որդիս,– հայացքն անորոշ հեռուներին,– խոսեց հայրը,– որքան փոքր է տարածությունն այն ժամանակների միջև, երբ մարդ չափազանց ջահել էր և, երբ նա արդեն գնում է դեպի ծերություն£
–Գնալով դեպի ծերություն,– մտախոհ ասաց որդին,– մարդ սկսում է գիտակցել ընտանեկան օջախի արժեքը£
Հայրը շրջվեց որդու կողմը և ի պատասխան ասաց.
–Ըստ երևույթին, ծերությունն ստեղծված է նրա համար, որպեսզի դառնություններ կրի, բայց նա պետք է բավականաչափ խելամիտ լինի՝ դրանք անտրտունջ տանելու համար£
–Բայց չէ՞ որ կա նաև երջանիկ ծերություն,– ասաց որդին£
–Երջանիկ ծերությո՞ւն® Երջանիկ ծերություն չի կարող լինել£ Դա անմիտ մարդու խոսք է£ Ծերությունը կարող է լինել կամ խաղաղ, կամ դժբախտ£– Հայրը քիչ լռեց, հետո շարունակեց.– Ծերությունը խաղաղ է, երբ հարգում են ծերությունը, դառն ու դժբախտ է, երբ լքում, մոռանում են ծերունուն՝ թողնելով նրան միայնության մեջ£
–Թեթևամիտ ջահելությունը նույնպես դժբախտություն է,– որդու խոսքը հնչեց ինչպես կրակոց£