Իսկ նա՝ շիրմաքարս,
Միշտ համառ, անզիջող,
Դեռ կարծում է, թե ես
Պառկած եմ նույն տեղում
Եվ դեռ առաջվա պես
Ինձ ճզմում է հողում։
Այնինչ անցել եմ ես
Հողի մշտանորոգ
Պտույտներով անծիր,
Եվ ինձ իմ այս երկրորդ
Կենդանության օրոք
Արածում է մի ձի,
Այցելում է մեղուն,
Եվ արևը նորից
Ինձ համար է շողում։
Եվ սա գրել է հեռավոր գյուղում ապրող մի ծեր ուսուցիչ՝ անունը Մովսես Յախշունց։ Բանաստեղծի շնորհիվ բառերը թև են առնում, հասարակ շարժումը վերածվում է ճախրանքի, բառը կոկոնի պես պայթում է գեղեցկության ու հայտնության հրճվանքից։ Նայիր տես, թե սրանից հազար տարի առաջ ինչպես են նկարագրել, պատկերել կնոջը, և այդ կինն էլ Մարիամ Աստվածածինն է եղել.
Աչքն ծով ի ծով ծիծաղախիտ
Երկու փայլակնաձև
արեգական նման,
Բերանն երկթերթի վարդն
ի շրթանցն կաթեր…
Այ, սա է գեղեցկության ու հրճվանքի հայտնությունը։ Քո գրածի մեջ ես ոչ մի գեղեցկություն ու քնարականություն չեմ տեսնում, թույլ ոտանավոր է և վերջ։ Դու հափշտակվում ես պճնազարդ, ճոռում բառերի հնչեղությամբ, առանց մտածելու իմաստի մասին։
–Իսկ այս մե՞կը,-ինքնասփոփանքի համար արդարացման փորձ արեց Թևիկը.
Հայրենական իմ ծմակներ կանաչ,
Հանդերում կորած կածաններ ճանաչ,
Ուր էլ որ լինեմ՝ կանչում եք ձեռքով,
Կանչում եք դուք ինձ, կանչում եք ձեր քով…
-Կանաչ, ճանաչ, մալանչ, արչ, փարչ,-ընդհատեց նրան Հարութը։-Թույլ է, թույլ է, Թևիկ, դա ոտանավոր էլ չէ, նույնիսկ չգիտեմ, թե ինչ է։-Նա քիչ լռեց, ասաց.-Կամ այն օրը հանրակացարանում, այն ի՞նչ ոտանավոր էր, որ կարդացիր մեզ։ Ես այնտեղ չէի ուզում ասել, բայց հիմա կասեմ։ Ի՞նչ ասել է՝ ''Գետակը դեղնել է իրիկնադեմին…'' Ինչու՞ ''իրիկնադեմին'' և ինչու՞ ''դեղնել է''։ Մալարիայի նոպա՞ է բռնել, ինչ է։ Գետակը իրիկնադեմին մթանում է, մթագնում է, մգանում է, մթնդում է, մթնում, սևանում է, և ոչ թե դեղնում է։ Հետո էլ պարզ չէ, ի՞նչ նպատակով է գրված այդ ոտանավորը։
–Իսկ քեզ անպայման նպատա՞կ է պետք,-մռայլադեմ ու բամբաձայն վրա բերեց Թևիկը։
–Իհարկե։ Նույնիսկ ամենահասարակ շարժումն անգամ արվում է որոշակի նպատակով։ Ես քայլում եմ, որպեսզի առաջ շարժվեմ։ Չէ՞ որ ես քայլեր չեմ անի, երբ նստած եմ աթոռին։
–Դե լավ, ասենք թե իմ նպատակն այն է, որպեսզի էսթետիկական հաճույք պատճառեմ… ինքս ինձ։
–Հասկանալի է,-գլխով արեց Հարութը,-չնայած ''էսթետիկականը'' մի քիչ շատ է վերամբարձ հնչում։ Այդ դեպքում չարժեր, ուրեմն, այն կարդալ ոչ ինձ, և ոչ էլ տղաներին։ Եթե մալարիային գետակն այդպիսի ''էսթետիկական'' հաճույք է պատճառում քեզ՝ դա քո գործն է, իսկ ես բանաստեղծական ոչ մի բան չեմ տեսնում այդտեղ, ինչպես որ չեմ տեսնում նաև քիչ առաջ կարդացած քո այդ ոտանավորում։ Սիրտ չկա մեջը, սիրտ ու նոր խոսք։ Աստվածաշունչն ասում է. ''Այն չէ բանը, որ տեսնում է մարդը, որովհետև մարդը տեսնում է աչքի առաջինը, բայց Տերը սրտին է նայում''։ Հասկանու՞մ ես միտքը… կարճ՝ միտքն այն է, որ կանչվածները բազում են, ընտրյալները՝ սակավ։
Անուշը, գիրքը մի կողմ դրած, վաղուց էր արդեն ունկնդրում նրանց վեճին։ Հարութը շրջվեց նրա կողմը, հարցրեց.
–Անուշիկ, ասացեք, խնդրեմ, մի՞թե ճիշտ չեմ ես։
Անուշը հասկանում էր, իհարկե, որ ճշմարիտը նա է, բայց նրա համար տհաճ էր հենց այն, որ նա էր ճիշտը և ոչ Թևիկը, և, բացի այդ, նա վիրավորված էր եղբոր համար, որի բանաստեղծական ակնհայտ շնորհքին ինքը անվերապահորեն հավատում էր մինչև այսօր։
–Ես գրող չեմ, ինձ ինչու՞ եք հարցնում,– ասաց նա սառը։
Հարութը տարակուսանքով նայեց նրան։ Անուշը կարմրատակեց և, շրխկոցով փակելով գիրքը, վրդովված գնաց ննջարան։
Թևիկը, ձգտելով մեղմել ստեղծված անհարմար վիճակը, մրմնջած հազիվ լսելի.
–Դե, տասնհինգ տարեկան աղջիկն ի՞նչ է հասկանում… Ուշադրություն մի դարձրու։
Շուտով Հարութը գնաց։ Նրան ճանապարհ դնելուց հետո Թևիկը մտավ քրոջ մոտ և սկսեց նախատել նրան.
–Ասա տեսնեմ, դու մարդկանց հետ խոսելը ե՞րբ ես սովորելու։
–Իսկ ի՞նչ եմ արել որ…-զարմանքով ու դեռևս վրդովված ասաց քույրը։– Դու, ինչ է, ուզում ես որ ես աչքունքով ծամածռություննե՞ր անեմ նրա առաջ։
Թևիկը մնաց ապշած։
–Դու հիմա՞ր ես, ինչ է… Մամայի արև, դու խելքդ թռցրել ես… Մինչև ե՞րբ պետք է քո պատճառով անհարմար դրության մեջ ընկնեմ ես։ -Իսկ ինչու՞ ես անհարմար դրության մեջ ընկնում։ Ամեն մարդ իր կարծիքն ունի, ամեն մարդ իր սեփական տեսակետն ունի, իսկ, եթե նրան դուր չի գալիս, թող այլևս չգա։– Անուշը քաշեց գրասեղանի արկղը, ինչ-որ տետր հանեց։– Երևակայում է իրեն, պրոֆեսորիս նայեք՝ ''Ամենահասարակ շարժումն անգամ արվում է որոշակի նպատակով''։
–''Որոշակի նպատակով'',-ակամաբար կրկնեց Թևիկը։-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա պրոֆեսորից պակաս չգիտի, և որ դպրոցը ոսկե մեդալով է ավարտել։ Ընդունելության ժամանակ ընդամենը մի քննություն հանձնեց։-Նա բարկացած նայեց քրոջը։-Իսկ դու գիտե՞ս, որ նա հերոս է, -հանկարծ պոռթկաց Թևիկը։
–Հերոս է…-ետ շրջվելով, ծաղրական տոնով նետեց Անուշը։-Ինչի՞ հերոս է։ Մալարիայի դեմ պայքարի՞։
–Հիմար-հիմար մի խոսիր։ Իսկական հերոս է։ Մոնթեի գումարտակում է կռվել։ Հենց Մոնթեի հետ։ Իսկ Մոնթեն, իմացած եղիր, ամեն մարդու իր մոտ չէր վերցնի։ Կոմիտաս Հակոբյանն էր շարունակ մոտը և նա։ Տեսե՞լ ես նրա գրպանի ժամացույցը։ Մոնթեի նվերն է։ Հունիսի տասին է նվիրել, զոհվելուց երկու օր առաջ։ Մարտունու շրջանի բոլոր գյուղերը նրանք են պաշտպանել։ Եվ ոչ միայն այդ, Մարտակերտի և Քյալբաջարի ազատագրմանը ևս մասնակցել են։ Էլ չեմ ասում Մանաշիդի, Էրքեջի և Բուզլուխի համար մղված կռիվները։