Адным словам, калі Пахвалёнчык гарцаваў у коле танцораў, Саша прадэкламаваў, памяняўшы Коласавага Яся на тутэйшага Чэся:
Прысеў наш Чэсік, закруціўся!
Ды як пайшоў, ды як пусціўся!
Адкуль і дзе і што бярэцца —
З дарогі ўсё змяце, здаецца.
— О так, гэта праўда, — пачуліся галасы. — Змяце і не заўважыць...
— Гэты не толькі ўсё, ён усіх змяце. І не адно ў танцах.
Захоплены скокамі, Чэсь не чуў абгавораў, усю ўвагу ён скіроўваў на танцорку, намагаўся вадзіць яе так, каб усе бачылі, які галантны ён кавалер, як умее выбіраць сабе партнёрак. Праз гэта трохі павагі перападала і ёй.
Гармонік Васілёў не ведаў супынку. А вось самому Васілю часам хацелася размяць ногі і даць спачынак рукам. Тады ён ставіў свой струмант на табурэтку — нікому іншаму іграць на ім не дазваляў, а сам з купкай хлопцаў адыходзіўся да кустоў бэзу: перакурыць і языком трохі памянціць. Дзяўчаты ж тады збіваліся ў свой гурт. Бойкая Саня загадвала:
— Давай, Маня. Разам з Шурай Гэтэвічавай, заспявайце. Нашую.
— А чаму я? — слаба аднекваецца Маня, аднак усмешка задавальнення — цэняць, значыць, кранае яе тонкія, як два маладзічкі, губы. — У Гэлькі Юрашовай не горш выходзіць. Хай яна першая.
Гэльку ж і прасіць доўга не трэба. Яна стала поруч з Шурай, абняла яе за плечы:
— Давай, Шура, пакажам, як трэба. Спявай песні, хоць трэсні, — прамовіла задзірыста.
Правільна, Гэлька, — падтрымалі яе. — Хоць голы, абы вясёлы. — І пранікліва пачала:
Люблю наш край — старонку гэту,
Дзе я радзілася, расла,
Дзе першы раз пазнала шчасце,
Слязу нядолі праліла...
Да спевакоў пачалі падцягвацца іншыя. Станавіліся ўкруга і пачыналі ў такт мелодыі паводзіць плячамі то ўправа, то ўлева. Гэтая песня сапраўды стала як бы хутарскім гімнам. Яшчэ больш вядомым за афіцыйны польскі гімн «Ешчэ Польска не згінэла...» Яе ведалі і любілі і старыя, і малыя. Разам з калыханкамі маткі напявалі немаўлятам пра наш край.
Да маладзёжнага гурта спевакоў далучаліся дзядзькі з цёткамі, шылася пад рукі дзетвара. Пасля дзявочага запеву пачуліся моцныя галасы хлопцаў. Яны з асаблівай сілай і пашанай выводзілі:
Люблю народ наш беларускі
І хаты ў зелені садоў,
Залочаныя збожжам нівы,
Шум нашых гаяў і лясоў...
Як заўсёды, не жадае адстаць ад іншых Валодзік Кусабуцкі — Хвілосаф, як празвалі яго хутаране. Для яго любая кампанія — што родны дом. Мо таму, што ў сваёй хаце не надта шматлюдна, не дае Бог шчасця. Колькі дзетак ні нараджалася, а ніводнае больш за год не пражыло. Валодзік упарта намагаўся даказаць сваё, пускаў на свет то сына, то дачку, але бяда не адступалася. Што толькі не рабілі яны з жонкай — ціхмянай, паслухмянай і як бы занадта пакорлівай Настай: і ў Сноўскай царкве свечку ставілі, і ў грахах перад бацюшкам каяліся. Нават да знахараў ездзілі ў Панюцічы. На картах ім таксама гадалі. У Нясвіжы ў дактароў былі, але там сказалі, што трэба мо ажно ў Варшаву дабірацца, дзе спецыялісты лепшыя. Ды на гэткі подзвіг ні сіл, ні магчымасцей, а галоўнае грошай у Кусабуцкіх не было.
І тады нехта параіў Валодзіку схадзіць да «васточнікаў» — перабрацца праз мяжу і патрапіць у Менск. Там, кажуць, дактары бясплатныя. І ўсё ведаюць, бо свабодна і без грошай, кажуць, могуць вучыцца, дзе захочуць. А Менск — гэта ж сталіца вольнай краіны. Ды і што там такога, некалі ж свабодна хадзілі туды-сюды. Калі па дарозе, то дойдзеш да паласатага шлагбаўма, дасі «Дзень добры» пану-памежніку ў шэра-зялёнай форме і з канфедэраткай на галаве, які падазрона агледзіць цябе: ці не нясеш ніякіх сакрэтаў з багатай краіны савецкім беднякам, пільна праверыць твае дакументы і нарэшце пажадае добрай дарогі.
А пасля — паласаты шлагбаўм з другога боку, насцярожаны чырвонаармеец у ахоўнага колеру форме з зялёнымі пятліцамі і зялёным верхам шапкі-фуражкі, насупіўшы бровы — ці не польскі шпіён? — адкажа на твой «Дабрыдзень»: «Здравствуйте!», таксама праверыць дакументы, убачыць, што ўсё ў парадку, і тады толькі, трохі як бы прыязна, усміхнецца, дазваляючы прайсці. І ты ўжо на тым баку, у вольнай краіне, дзе ні паноў, ні падпанкаў... Як бы на другім канцы зямлі.
А можна і інакш. Каб без паноў-памежнікаў і таварышаў-пагранічнікаў. Таемнымі сцежкамі дабярэшся альбо дасведчаныя людзі правядуць да слупа з чырвона-малінавымі палосамі, зірнеш на белага польскага арла, на надпіс «Rzecz Pospolita Polska», прабяжыш тры метры нічыйнай паласы — мінеш чырвона-зялёны слуп з сярпаста-малаткастым гербам і надпісам «Б.С.С.Р.» і апынешся далёка ад роднай хаты. А ці вернешся назад? Але ў той момант пра гэта не думаецца. Ад страху за зробленае нечакана хаўкнеш ротам і раптам адчуеш, што паветра тутака інакшае, як бы нават дыхаецца вальней, ва ўсякім разе, так хочацца думаць і спадзявацца. Пачуеш ранішняе пяянне пеўня і здасца, што нават ён кукарэкае тут іначай, не па-свойску, не па-дамашняму, а неяк па-замежнаму. Не, каб па-чужому, то не. Аднак жа не як на сваім хутары. Ведама, іншая краіна, іншы лад і склад жыцця...