А хто ж яны самі на гэтай зямлі?
Хлебасеі?
Хлебапёкі?
Не, яны проста хлебаробы.
Бо для хлеба мноства навыкаў патрэбна, шмат што трэба ўмець.
Значыць, яны хлебадаўцы.
А калі так, то ёсць і хлебаеды? І, відаць, шмат іх, значна больш за хлебадаўцаў. Бо колькі хлебаробы ні сеюць, як ні стараюцца, а ўсё мала, усё не хапае. А каб з жаданым вынікам працаваць на зямлі, патрэбна вялікая сіла, шмат рабочых рук. Дзеля гэтага і дбалі, каб многа дзяцей у хаце, найперш сыноў. Аднак дзіўная рэч атрымлівалася — павялічвалі сям’ю дзеля працы на зямлі, а заміж чаканага выніку мусілі яшчэ ў большую бяду і галечу залазіць: зямлі на ўсіх не хапала, значыць, не ставала і хлеба.
Дык хто ж яна для селяніна, гэтая мройная і выпакутаваная зямелька, — маці родная ці мачыха злая? Спрыяльніца роду ці зводніца са свету? Пакутлівы спадзеў-надзея альбо безнадзейная прышласць?
Як ні круці, а без лапіка зямлі ты ніхто, нават не жабрак, бо і на кайстру не хапае палатна. Выходзіць, што без яе, без зямліцы-карміцелькі, ніяк не абысціся. Хай сабе мала, хай часам няўдобіца, камяніца, але ж гэта хоць нейкі спадзеў, надзея, заўтрашні дзень. З зямлёй ты гаспадар.
Зямля не зменіць і не здрадзіць,
Зямля паможа і дарадзіць,
Зямля дасць волі, дасць і сілы,
Зямля паслужыць да магілы...
Без яе — ты няшчасны, лішні чалавек, якому ні кутка, ні лусты, ні чалавечага цяпла. Хоць жывым на могілкі паўзі. Калі да працы, то рукі твае патрэбны, ты хлебароб, хлебасей, калі ж да спажывання здабытага потам і крывёю, ты лішні рот, непажаданы нахлебнік, ледзь не дармаед, асабліва калі абяссілееш — ці то ад старасці, ці то ад хваробы.
Так разважалі на адзіноце многія, але ніхто бадай не асмеліцца выказаць тое таемнае пачуццё словам, на людзях. Сам сабе, у сваёй хаце, то яшчэ няхай, і то, каб не пачула лішняе вуха, бо не абярэшся бяды, зацягаюць у пастарунак. А вось на вуліцы, пры людзях — ні-ні. Галасі сабе, але моўчкі. І барані Бог ад злосці папікнуць у дармаедстве некага са сваіх блізкіх. Хіба яны ў нечым вінаваты? А каб на ўладу паскардзіцца, то лепш язык сабе адкусіць, задзяўбуць, да смерці давядуць, але каб жа адразу, каб спыніліся пакуты, дык не, будуць мучыць і здзекавацца, будуць дапякаць і пацяшацца...
Дык няўжо гэта тая двайная мараль, што цішком раз’ядае душу, ператварае чалавека ў рабочага каня, якому галоўнае наесціся, напіцца і за кароткі перадых аднавіць сілы для працягу непасільнай працы?
Вось дзе загваздка, вось дзе збэрсаны клубок праблем.
Чаму такі невясёлы кругаварот атрымліваецца — працаваць, каб есці, і есці, каб працаваць?
Але ж не, не зусім так. Ёсць нешта іншае, што чалавека трымае на гэтым свеце чалавекам, які ўмее і павесяліцца, і пасмяяцца, і песню завесці, і ў віхурным танцы здатнасць праявіць. І не з адчаю ж гэта, не з безвыходнасці. А таму, што чалавек ён, не зважаючы ні на што. Значыць, не адно дзеля кавалка хлеба жылы свае рве, змушае іншых працаваць, працаваць, працаваць, аж пакуль знясілена не ўпадзе сам, не пойдзе ў тую самую зямельку, дзеля якой і на свет гэты прыходзіў, сабе падобных пускаў у жыццё. З зямлі з’явіўся, у зямлю і пайшоў, каб нанава прарасці не адно жытнёвым коласам, але і новым маладым жыццём, якое заіскрыцца мройным спадзевам на лепшае, на багатае існаванне, блісне прывідным дастаткам і зноў бядой ды нястачай прыгорбіць, сагне, прыцісне да зямлі, што і галавы не падняць, як бы няма ні неба, ні зор на ім, ні вышыняў, ні таго, хто пануе там, усім светам — і людзьмі — апякуючыся.
Дык чым жа чалавек адрозніваецца ад зерня, што таксама памірае, каб даць жыццё новаму зернейку, якое ў сваю чаргу альбо стане мукой для падтрымання жыцця іншых, альбо вырасце новым коласам, памрэ, значыць, каб зноў паўтарыць той жа кругазварот? Але ж смерцю сваёй любое зернейка дае новае жыццё. Значыць, жыццё нараджаецца са смерці?
«Смертию смерть поправ...»
Хто не нарадзіўся, той не памрэ. Усё-ўсё, што з’явілася, прыйшло на гэты свет, рана ці позна знікне з яго. Жывым з гэтага жыцця яшчэ ніхто не сыходзіў.
Але ж з нічога нічога не бывае.
Дак што ж было перш — зерне ці колас?
Міхась Назан не раз разважаў над гэтым. Часам так глыбока залазіў у свае думкі-меркаванні, што ледзь выбіраўся на ратавальны бераг. Але калі даходзіў да гэтай вось невырашальнай праблемы, заўсёды трапляў у тупік: папаўся ў нерат, што ні ўзад, ні ўперад. Ён цяжка ўздыхаў і адганяў назойлівыя, як авадні, і цяжкія, як жорнавыя камяні, пытанні, каб наступным разам зноў вярнуцца да іх, нястомна шукаць выйсце з адвечных лабірынтаў, над чым, відаць, пакутавалі ягоныя продкі і продкі іхніх продкаў, і так ажно да бясконцасці.