білген. Бұхараның оқуын тауысқан. Ұлықтардың жанында
ақылшы да, уәзір де болған. Ұлықтарға жақпай қудалауды да
көрген. 53-ақ жыл өмір сүрген, үйлене алмаған. Қудалауда
жүргенде атын да бірнеше рет өзгертеді: “Ибн Сина, Абиссина”
т.б.
Мына біз тәуір көріп жеп жүрген Хусайын жүзімі сол кісінің
жасаған сорты. Сол білімдінің атымен аталып кеткен-ді.
Енді айтылмаған сырға көшейік. Бір ұлы емші, әрі дәрігер
қамауға түсіп қалады. Ол былай болған көрінеді: Жаугершілік
кезде бір елдің әскери басшысы екінші жау жағының батырын
уланған садақ оғымен атады. Ол адам енді өлуі тиіс. Соны
жаңағы дәрігер емдеп, өлімнен алып қалады. Сол дәрігер
қамауда отырғаннан бұрын, батырды уланған оқпен атқан
әскери басшының аяғына уланған оқ тиеді. Енді бұл да өлуі
керек еді. Ел ішінде осыны алып қалудың жолы
қарастырылады. “Ел құлағы елу” деген сөз бар, бұрынғы
уланған садақ оғынан өлмей қалғанды жазған адам туралы сөз
болады. Соны іздеп табады.Енді аяғына улы оқ тигенге адамды
алып келгенде, емші аяқты кесу керек, кеспесе у тарап, денесі
бұзылады, өледі дейді. Ол әскери басшы оған көнбейді. Сол
кезде емші осындай жағдайдан уланғанды емдегенін айтқанда,
анау соны алып қалған сен бе едің деп, емшіні жазғырып,
қамауға алдырған екен. Сол емші қамауда отыра береді.
Өмірінде жазып жүрген мол дәрігерлік кітабы бар екен. Әлі елге
тарала қоймаса керек. Кім білсін, оны неге таратпай жүргенін.
Сол емші өлу халіне келеді.
Қамауда отырған бөлменің есігін қағады. Күзетшілер келіп,
дәретке шығасың ба десе, жоқ, шықпаймын. Менің ешкімге
айтпаған белгісіз дүнием бар еді. Мен өлу алдында тұрмын.
Сол дүниемді сендер алып, пайдаға жаратындар. Ол – біздің
үйде текшеде тұр, кітап. Сонда дүниедегі аурулардың түрлері
109
оған қолданылатын ем туралы жазылған дейді. Күзетшілер
мынау қашайын деп тұр екен деп тыңдамайды. Тағы есікті
қағады. Тағы сол сөз. Күзетшілер ойланып тұрып, қой мынау,
қайда барады, жүруге де жарамайды деп, айдап отырып үйіне
келсе, емшінің кемпірі пештің алдында от жаға алмай бүрісіп
отыр. Әбден қалжыған екен. Келген жұмыстарын айтып, кітапты
сұрайды. Сөйтсе, сол кітапты күнде кемпір от жағуға тамыздық
жасайды екен. Кітаптың екі – ақ парағы қалған екен. Сол
дәрігерлік кітаптың әкім Лұқпан қалған екі парағын ғана оқыдым
ғой, менен де өткен емшілер болған ғой деген екен.
7) Бұл әңгіме мен ертеректе минералды су (минводы)
демалысына емделуге барған кезімде есіткенім. Атырау
(Гурьев) облыстық па, қалалық па атқару комитетінің бастығы
оқымысты, білімді кісі екен. Әйелі – орыс. Бала дегеннен
жалғыз қыз. Ол болса Ленинградтта (Санкт – Петербургта)
оқып, сонда жұмыста екен. Жаз айында үйін үш құрылысшыға
ремонтатады. Бірнеше күн (күрделі ремонт) бұлар осында
болады. Үй иесі тұрмысты кісі екен, оның інісі Ақтөбеде үлкен
қызметкер көрінеді: енді орыс әйелдің ойы бұзылады:
«күндердің күнінде мына байлық , мына үй кімге қалады?»
деген ой жанын жегідей жей береді. Ойлана – ойлана, күйеуінің
көзін жойғысы келеді. Үйді жөндеп болған соң, құрысшылармен
келісіп, бір күндері түнде өлтіруді үәделеседі де, өлтіртеді. Өлім
кімнен болғаны белгісіз. Әйелі қатты қайғыға бөленген. Жақсы
бастығына елі де, туыстары да қаралы қайғыда. Ақтөбедегі
бауырлары да жиналған. Қанша дегенмен, басшы адам,
жаназасын шығарып болып, үлкен митинг жасалады. Митингіде
туған інісі орысша сөйлеп тұрып, ағасының өлімін «Шайт!» деп
айқалап жібереді. Қалған орыстар бұл не деп таңырқап та
қалып, бұл не сөз деп сұрасып жатады.Өлген өлді,жерледі, іс
бітті. Жоқ іс бітпепті . Заң қызметкерлері астыртын іздеу
жұмысын жүргізе береді екен. Үш жыл өткен. Бір күні кешкілік
асханада үш адам масаң ішкілік үстінде ұрысып қалады. Бұлар
баяғы үш құрылысшы екен. Сыртынан тыңдаушы да қалмай
жүреді – екен. Ол жұпыны киім киген , ол да масаң, ол да сол
асханада қалған қалдықты жен жүрсе керек.
- Сен үлесті көп алдың ! Маған тиістіні бермедің!- деген сөз
айтылып қалады. Керегі де сол еді. Тергеу барысында жалдамалы
жендетер де, қара жүрек сұмпайы жалдаушы әйел де ұсталады .
8) Мынау әңгіменің варианты әртүрлі жазылып тұр. Бәрінің де
айтатын сол – бала, іште келген бала. Арабтар мен монғолдардың
жауласуында арабтардың ел басшысы Аби Малих Бахадурдың
Гүлсара деген әйелі тұтқындармен қосыла қолға түседі. Ішінде алты
айлық бала бар. Монғолдың ел басшысы Нехнур некелеп алмақшы
болғанда, Гүлсара іштегісін тууға, содан соң қосылуға рұқсат алады.
Туады да. Ұл туады, атын Тимучин қояды. Бала ер жетеді, қабілеті,
110
ақыл-ой, күші басқалардан артық. Өлерінде анасы Гүлсара
Тимучинге «Шыңғыс» деген ат қояды, болған жағдайды жасырмай
айтады. «Шыңғыс» - араб сөзі, қазақша – «Пәк таза» деген ой ұғым
дейді менің оқығанымда.
9) Тіпті шапса да, отқа салса да, атса да өлмейтін жын-перілердің
жаны өзімен бірге болмайды екен, жаны басқа жақта сақталады екен
деген ертегілерде де айтылып жүр ғой. Сол жанның қайда екені
сыры айтылып, ақырында, табылады, өлтіріледі.
10) Нұх Пайғамбардың тұсында, пенделері Пайғамбарға бағынбай,
топан су болады дегенге байланысты жағдай. Топан су енді болады
деп тұрғанда, қайыққа керектілер түгел салынған. Бір адам келіп,
Нұхтан сүйінші сұрайды: «Кіші әйеліңіз ұл туды!» дейді. Нұх келіп
көрсе, балаға ықыласы ауып кетеді. Баланы алғысы келеді. Бірақ
артық нәрсе алса, қайық суға батады. Аллаға үш рет періште арқылы
сөз салмақшы болса да, батылы бармайды. Алла бәрін біліп
отырады. Ақырында, Алла: «Пендем, осымен үш рет келдің, неге
айтпайсың, айт!» - дейді. Нұх баланы алғысы келеді. Кемеге дінді
қабылдағандар ғана мінетін еді. Баланың шешесі дінді
қабылдамаған екен. Сонда Алла Нұхққа : «Бала деген әкеге – күмән,
шешеге - аян» - дегенде, сыр ашылған екен.
11) Бір кісі өлтіруші өлгенде рухы қайда болатынын білмек болып
(аңыз әңгіме), Аллаға бет алады. Жолда кездескендердің бәрі де
бұған таң қалады: «Сенің жаның тозақта» деген ой келсе керек.
Жолда бір дихан: - Менің кәсібім – диханшылық, ешкімге қиянатым
жоқ, менің жаным жанпатта ғой деп ойлайтын еді. Енді – бір
діндарлар менің жаным Жанатта болмай, қайда болсын , намаз ,
оразам түгел, құдайға құлшылық етемін дейді екен. Енді бір мүсәпір
кездесіп, ақуалының нашарлығын айтып, кісіге көмек те бере алмай
жүргенін айтып, ақыры бара жатыр екенсіз ғой, менің де жайымды
біле келесіз бе?- деген екен. Сол кісіге жаңағы уәде беріпті. Енді
жақындап қалдым- ау дегенде, қарақшыға кездеседі. Бүл мұны
өлтірмекші. Қалай айтса да көнбейді. Кісіден алған аманатым –
уәдем бар еді десе де көнбейді. Сол аманатарды табыс етейін,
сосын жанымды ала бер десе де көнбейді. Ал, болмаса, сенен
бұрын 99 адамның басын алып едім, сен 100-бол деп, басын алып
жіберіп, болған істің бәрін жасырмай айтқанға, шындық иесі, аманат
тапсырушының рухы жаннат та екен де, Күпірлік ойға келгендердің
жаны жаннатта емес екен деген сөз тағы бар.
Аты жоқ абыржу.
Кейде адам бір нәрсені бітірдім –ау дегеннен кейін, сол бұйымтайын
біреуге көрсетуге не тыңдатуға ынтығады да тұрады емес пе! Сонда
соны көретін, не тыңдайтыны бар ма, жоқ па?! Онымен, тіпті,
жұмысы жоқ. Дегенмен, ойлаған ойы оны жеңіп, осы кісі тыңдайды –
ау деген бір құрбысына барып тынбай, тынышталмайтын көрінеді.
111
Сол жайт дәл менің де басыма келіп тұрмасы бар ма! Пікірлесіп,
масаттанғандай ма, әйтеуір, бір уһ! Деп деміңді ішіңнен бір алмасың