деймін өзіме- өзім. Сіз қалай ойласаңыз, солай ойлай беріңіз, онда
менің таласым жоқ.
Дін бағытындығылардың бір сұрап жататын сұрағы осы жерде
есіме келіп тұр: - Сен мұсылмансың ба? Мұсылман болсаң, оған
дәлеліңді айт. Сонда ол екінші біреудің мұсылмандығына
күдіктенгеннен қойған сұрағы болуы керек. Мүдірмей жауап беріп
шықса, мұсылман болғаны болуы керек. Істің мәні тек ауызша
жаттанды сөзді айтумен шектелеме екен деген ой мені мазалайды.
Үстін-үстін заң да, жоспар да шығу үстіне шығуда. Оның
орындалуына беріліп жатқан ақпар қалай дейсіз ғой? Бұрындары
ақыры орындалуға тиіс деп, алдын ала болмаған істі болды деу бар
болатын – ды. Қазір ше? Болмаса да болдыға босуға шықтық.
Тәртіптілік, саналық дегенді кімнен талап етуді де ұмытып барамыз.
Бір ретте облыстық баспа (газет) бетінде басылған мақалаға дұрыс
болмаса, авторы жауапты делініпті. Сонда кім не айтқысы келсе,
жазғысы келсе, жаза берсін дегені ме? Бейбастақтыққа жол ашудың
жолы болғаны ма?
Күн санап жақсару үстіне төмендеушілік басым болуда. Тәртіп
болмай, өтірік жойылмай тұрғанда жақсы болады дегенге сенгім
келмейді. Ат төбеліндей жеке байдың жеттігуі бізді оңдырмайды. Ол
қалай өсіп барады? Өсу жолында қиянат жоқ па екен? Осыны да
ойлау керек-ау!
120
Бейбітшілік кезеңде өмір сүріп келеміз дейміз. Табан астынан
еш кінәсіз жандар бұзықтардың қолынан құрбан болуда. Оны
ұялмастан теледидардан хабарлаймыз. Сол бұзықтарды тірексіз деп
айту қиын – ақ. Тіпті кейде қорғаның деген полицейлердің өз ішінен
де сондайлар шығып жатады. Соларды адам түршігерлік ауыр жаза
түрімен неге жазаламайды??? Кеше Ұлы Отан соғысы кезінде
қашқандарды, өзін-өзі атқандарды соғыс трибуналымен жазаның
ауыр түрін қолданған соң, бірден тыйылды емес пе? Бұларға соны
неге қолданбасқа? Кез келген жай адам өзінің қауіпсіздігін сақтау
үшін президент гвардиясы сияқты топ жасау керек пе? Қайда
барамыз?
Бай болайыққа көштік. Бұрын осы қазақта бай дегенді жау
көріп, сібірге айдап, жер аударған кез де болды емес пе? Сонда сол
байдың малын бағып жүрген кедейіміз соның туысы, бауыры еді ғой.
Оларда рақым, жан ашырлық деген сезім бар сияқты еді. Қазіргі
байға жалдансаң, сол сезім бар ма екен? Қайдам? Базар, базар,
базар дейміз. Сауда, сауда деп тағы даурығамыз. Соны, сататынды
өндеріп жатқандар кімдер?! Алып сатушылық, алып сатушылық. Бұл
нарықты төмендетпейді, жоғарылата түседі, ақшаны
құнсыздандырады. Сауда жасай алмаған қарттарды қайыршылыққа
итермелейді. Ақшаның құнсыздануына байланысты пенсияны да
өсіріп еді бір кездерде. Қазір ше? Оны ойламайды да. Алғашқы
зейнетке шыққанымда 120 сом алып едім. Оған мен не алатын едім,
қазіргі зейнетқаныма не аламын? Ара салмағы қандай? Қайыршы
болмағанға не қалды? Совет дәуірінде ел басқарғандар әлі
басқарып келеді. Солай бола тұра, сол заманды айыптайды. Неге
сол кезде айта алмаған? Ол кезде ақылы жетпеді ме, қазір ақылды
болып шыға келді ме екен? Міне, сенгің келмейтіні осындайдан келіп
шығады. “Әдеби мұра” деген кітапта мысал ретінде берілген бір
әңгімеде Алла жаратқандарына ғұмыр береді. Барлығын да бірдей
көріп, 30 жастан бермекші екен. Адам оны азсынып, есектен 20,
иттен 20, маймылдан 20жас сұрап алыпты. Осыны жазып отырған
мен маймылдан алған өмірдің кезеңін жасап келеді екенмін. Сонда
ел басқарушымыз біз сияқтыларға жасаған қамқорлығы маймылдың
өмірін сүр дегені ме екен? Құлшынып істейтін қуат таусылған. Сол
маймылша ыржыңдап отыра беру ғана қалды.
Титтей де болса айтылған сөзден, уәдеден ауытқымайық.
Сенімді жоғалтпайық та. “Әкесі өлгенді де естіртеді” дегендей, пәлен
жастап асқандарға зейнет ақы төленбейді, олардың бұрынғы
қалдырған суммасы таусылды десе, жүрегіміз жарылмас еді.
Отан! Отан! Отан! Деп өсіп едік. Қазір сол отан деп өскендерді
басқарып отырғандар Ұлы Отан соғысын тек кинодан ғана көреді.Ол
кезде олар жалаңаяқ жүргендер еді. Ол киноның өзі дәл емес,
көркемдеген түрі ғана. “Қарнымның ашқанына ренжімеймін,
қадірімнің қашқанына ренжимін”. Отан көмектесуді қойса, балама
берген қарызымды алып, күнімді өткіземін де. Ашылғаннан шыққан
121
сөздерім еді. Қазақ мақалында: “Көсіле сөйлегеннің бәрі көсем емес,
шешіле сөйлегеннің бәрі шешен емес”, “Сөздің көптігі емес, септігі
керек”, “Күдік қалыңдаса, үміттің құты қашады” – делініпті.
Халықтың жауы ма еді?!
Тарихты жеке адам жасамайды, халық жасайды деп үйретті бізді. Ал
мақұл, дұрысы да солай. Бірақ сол халықты бастаушы, соңына
ерітуші, күреске жұмылдырушы, насихаттап үйттеушісі бар. Ол –
адам, не бір топ, өздерінше саясаты бар, ат төбілендей қауым құрған
топ деп түсінемін. Жабайылықтан айығып, топ-топ болып
қауымдасқаннан бергі өмірдегі адамзат әлі бір-бірімен жауласып
келеді. Алғашқы кездегісі жейтін тамақ үшін таласса, кейінгілері
байлыққа, билікке таласудан жауласуға ауысқан.
Осылайша үлкейе келіп, мемлекет пайда болса, сол мемлекеттер
бір-бірімен жауласуы туады. Ал бір мемлекеттің ішінде өмір сүріп-ақ,
халық жауы деген ұғым жасаушылар да бар. Сонда қалай? Бұл-
билікке таласушылық. Ойлап қарайықшы: патшалы Россия ішінен жік
шығып, партиягершілік пайда болды. Әрқайсысы өз саясаттарын
насихаттады. Езуші, езілуші деп, екі топқа бөлді. Олардың көсемдері
кімдер екен? Езуші топты айтпай-ақ қояйық, езілуші топты
бастаушының өзі құр жаяу таптан шыққан ба екен? Ол да ауқатты,
Әлді тұқымнан шыққан адам. Бірақ уақытысында білім алып, топ
құрып, билік құмарлыққа көшкендер. Жеңіске ие бола бастағандары
халықты соңына ертіп, екінші жағын халықтың жауы санаған. Билік
қолына толық келген соң, екінші жағының бас көтерерлік адамдарын
нағыз жауыз санап, көзін жойған, жоюға тырысқан, қуғынға
ұшырытып, тіпті бірін-біріне айдан салу саясатын қолданған:
жапалақты тасқа ұрған, таспен жапалақты ұрған. Солардың ішінен
пысықайлау, елермелерін пайдаланып, өздерін өздеріне жау
көрсеткен. Сонымен, діннен де, ділден де айырылып, жойылып,
жойылуға айнала бастаған. Не деген қатыпезерлік десеңізші: билік
үшін бауырын (хандық кезінде) өлімге қиған, өлтірген. Қалған топты
қойша айдаған. Өзіміздің өмір сүрген кезімізді – ақ айтайықшы.
Бірінші дүние жүзілік соғыстың кезі, патшалы Россия құлап, совет
үкіметі пайда болу кезі. Халықтың жауы деп көптеген
саңлақтарымыздың көзін бірден жойып жіберді. Сондайлардың бірі
Мұстафа Шоқаев. Кешегі күні осы атты атауға да қорықтық емес пе?
Бүгін ше? Бүгін Алаш партиясының көсемі деп, оған ас беріп,
ескерткішін қойып, жер атауларын беріп жатармыз. Ішімізде
Хамелеондар баршылық. Кеше басқаша сөйлеп, басқаша саясат
ұстап, бүгін жалт етіп жүргендерден әлі тірілері бар. Мұстафа –
қазақ. Ал халқы үшін қайысқан жан. Білімді, алған білімін халқы үшін
жұмсауға тырысқан адам. Ол білімсіз, топас, жаулық ойлаған адам
болса, шет елге сыймас еді, қадірменді болмас еді. Енді совет
заманынын қоя тұрып, қайта құрылған егеменді ел болдық деп,
122
тақиямызды аспанға лақтырып, жүрегіміз жарыла айқайлап жүрген
кезімізге келейікші.
Қазақ халқының қаймағы деп айтуға келетін Олжас
Сүлейменов, Мұхтар Шаханов та ел басшыларынан толық қолдау
тапты ма? Олжасты “Аз и я” кітабы үшін көзін құртып жібере
жаздаған жоқ па? Сонда ол не үшін айыпты болды? Шындықтың
бетін көзге түртіп дәлелдегені үшін! Семейдің жағдайын көтергені
ше? Әрине, қолдаған болды, дегенмен, амалсыздан ғана, толық