деп ой түйдім. Пенде емеспіз бе, бірі сеніп бір сенбей, есімде
тұрғанда, қағаз бетіне де түсіріп отырмын. «2030» деген тақырыпта,
бұдан бұрын өз ойымды да жазған едім. Бірақ мен жаңағы көреген
кісідей емеспін, жолбарысты үйінен көргенім жоқ, көшеден плакатта
ғана көріп жүрмін.
Ал, қарауындағы 20-шақты кеңесшісінің кім екенін сіз
білмесеңіз мен білмеймін. Кім болса да халықты ойласа болар еді.
«Ана» деген атқа түскен дақ
«Жала – жалын емес,
жандырмайды,
жандырмаса да,
күйелейді»орысшаласа:
«Клевета – не пламя, не
загорает,а заморает»
(Халық мақалы)
2000 жылдың желтоқсан айының басында Алматы қаласына
барып едім. Әңгімелесе қоятын өз қатарым кем болған соң,
балалардың үйге әкеліп оқып тастаған. «Демалыс» деп аталатын
газеті көзіме түсті. Дем алсам, дем алайын деп, газетті қолыма
алдым. Бірінші бетінде «Маньяк әйел» деген тақарып ірі жазумен
жазылыпты. Дем аламын деп оқыған мен тұншығып қалдым. Соны
қараңыз: Рая есімді бір әйел өзі туған перзентін емізіп отырып- ақ, өз
қолымен буындырып өлтіре салады. Соған рахаттанады. Уақиға бір
емес, бірнеше рет қайталанады. Әр перзент әр еркектен. Ақырында
сол әйел соңғы еркектің қолынан (қылқындырып) қаза болады.
Дүниеде жан-жануардың бала табушы аналары өз баласын жанын
аямай қорғайтын болса, мынау Рая есімді әйел өзі өлтіреді. Не деген
жиіркеніш оқиға, не деген рақымсыз десеңші! Газеттің аты
«Демалыс». Ал осыдан сіз қалай демаласыз?! Шын болмай – ақ
қойсын, жала-ақ болсын. Не деп жазып отыр, шығарушы неге басып,
халыққа таратып отыр?! Үлгі-өнеге алсын деп отыр ма екен, онсыз
да құрып бара жатырған жоқпыз емес пе?! Осыдан жиіркенсін дегені
ме, білмегендер білсіні ме?! Мақалаға редакция жауап бермейді-міс!
Құп айтады екен, бетсіздер! Ана деген атқа дақ салып жүргендер
аздай-ақ, енді қалғаны өз перзентін өзі емізіп отырып, бар денесі
босап отырып, буындырын өлтіруі қалып еді. Аналар! Жазылған
күйеге шыдап отырасыңдар ма!? Неге шулап шықпайсыңдар!
129
Ел басы, сен қайдасың?! Саған да осы қызық па?! Осындай
басылымдарға неге жол бересің?! Халықты қайда алып бара
жатырсың?!!
Ұрлық па, зорлық па?!
Осы екі сөздің екеуі де ұнамды сөз емес. Солай бола тұра,
өздерін әжептеуір адам қатарына санап жүргендер осы жолға түсіп
те жүр. Неге олай дейсіз ғой. Біреулері олар ұсталынбаса, ұрлық
емес, табыс табудың екінші бір түрі деп. Ал ол адам мен
адамгершіліктің мағынасын жете түсіне ме екен? Мен айтар едім:
толық түсінбейді, түсінгенімен мойындамайды, түсінгісі келмейді;
біліне қойса, арсыздыққа салынады. Сонда ар-намысың болмаса,
адамгершілігің қайда дер едім.
Сол ұрлықтың түрлеріне келейік: а)мал ұрлау, тарихты ұрлау, б)
сөз ұрлау не басқаға телу, в)біреудің жазған еңбегін ұрлау т. б.
Мал ұрлағанды бір сөзбен парасатсыз дер едім. Тарихты ұрлаушы
өзін "ғалым" санап, мәдениетті ,жетілген саналымын деп ойласа
керек. М ен оны зорлық иесі дер едім. Бұларды білгіңіз келсе, Мүрад
Аджийдің «Полынь половецкого поля» ("қыпшақ даласының
жусаны") атты кітабын тауып оқыңыз, көзіңіз анық жетіп, кімнің кім
екенін білесіз; тарихымызды танисыз.
Енді сөз ұрлау немесе басқаға телуге келсек, мұнда саналы түрі
де, жаңсақ түрі де бар. Оған жан-жақты байыппен қарап, зерттеп
барып қорытындыға келген дұрыс болады. Ауыз әдебиетінде жазу-
сызу болмаған тұста, қай ортаның қаламгері болса, өзіне ыңғайлау
деген болғандай. Саналы түрде ұрлаушы тарихты ұрлағандай, көзін
жұмып, зорлыққа кірісуші дер едім. Олжас сүлейменовтың "Азия"-
сын оқыңыз соны ашамын деп, зорлықшыл заманда Олжас кінәлі де
бола жаздаған жоқ па!
Енді бір ұрлықтың түрі өзін "саналы"санайтындардың ұрлығы. Бұл-
нағыз шын ұрлық. Айтайық, бұл ғылыммен айналысқандардың
ішінде кездесіп қалады: біреудің ғылыми диссертациясын сөзбе-сөз
аударып, кездескен даталардың жылын өзгерту немесе бірлі-
жарымды деректерді кейнгі күндерге бейімдеу. Сол сияқты
студенттердің арасында диплом қорғау барысында, сол тақырып
бұрын қорғалған болса, шіміркенбестен сөзбе-сөз көшіріп алу
Мұндайлардың ұсталғанын көргенім де бар.
Енді осы айтылғандардан бөлек ұрлықтың тағы бір түрі болады екен:
өз беделін пайдаланып, жазу – сызу қолынан келетін кісіге ауыз
жалайтындай бірдеңе ұсынып, өз атынан кітап па, ғылыми дәрежелік
жұмыс па жаздыру. Қазіргі заманда кітап шығару – қиынның қиыны:
оған қалта керек(қаражат керек). Жазу – сызу қолыннан келгенімен,
қаражатың болмаса, жазған қолжазбаң жеке дара түрінде өзіңде
ғана болмақ. Басқа біреуге берсең, өкпелеме. Сен ай далада
қоларың сөзсіз. Жиенге берген нағашылық бұрышым дей бер.
130
Көмек іздеп, көмескілікке жолығу
Көптен бері бір игілікті іс санап жинақтап жүрген сыр бойына
үлкен тарихи жағдайларымен (ақ табан шұбырынды, алқа көл
сұлама оқиғасы) қоныс аударып келген қыпшық тарауының Бұлтың
атасына жататындардың шежіресін жасауға кіріскен жағдай бар еді.
Сол басталған істі жарыққа шығару керек болды. Мен сияқты
осындай істі бастаған Шілік бойында (Оңтүстік Қазақстан обл.)
Сарыпбекұлы Нұрғали деген азамат та бар екен. Бұл кісі менен кіші,
бірақ ата – ана тәрбиесін көрген, үлгілі жанұядан шыққан кісі екен.
Сонымен, екеуіміздің бастаған ісімізді әрі жинақтап, әрі толықтырып
дегендей қолға алдық. Шиеліде (Қызылорда обл.) Осы атаның
қоғамы құрылып, оның президенті, екі вицепрезиденті, казначейі,
мүшелері және кеңесшілері тағайындалған екен.
2001 ж. I-II айлары.
Сол қоғамның тілегі бойынша, мен өз жинағанымды (Шиелі
өңірі) ксерокопияға түсіріп бергеніме екі жыл болған. Бір жылдан
кейін барғанымда, менен алған күйінде столдың суырмасында екен.
Бұл қалай дегенімде: “Осыны сіз қолға алыңызшы” – деп, қоғамның
кеңесшісіне беріп еді. Келесі жылы барғанымда, сол күйі сол
кеңесшінің қолында, әлі сол күйі сақтаулы екен. Осы екі жыл ішінде
біз жаңағы Нұрғали екеуіміз әжептеуір жұмыс жасағанбыз: соған
қоса 5 ата Бұлтыңды тауып, схемаға түсіргенбіз. Енді осыны
шығаруға бет бұрдық. 2000 ж. Желтоқсанның басында Шиеліге
барып, қажетті суреттерді жинау керек болды. Барған күні – ақ
басшыға жолығып, не керек екенін айттым. Қоғамның басшысы оны
дұрыс көрді. Осы бір “Мақұл” деген бір сөз бар: бірі резинка сияқты
созылады да, бірі ізбе- іс орындалады. Алғашқысын ұнатпаймын:ол
жолдан қалдыратын, ақырында, іштей ренжуге алып баратын жол.
Бұл қоғамның тағайындалған басшылары бәрі де жастар. Сүйтсем,
Совет дәуірінен сөзбұйдаға дағдыланған жандар, соны әдетке
айналдырғандар болып шықты. 14 Күн жүріп, үйме – үй аралап,
аздаған суреттерді де таптым. Қоғамның орталығы ғой деп,
жинағандарымның ксерокопиясын соларға қалдырдым. Ауылдың
әкіміне ауылдағы 30 шақты Ардақты аналарды (мать героиня)жиып,
бір дана суретін түсіріп беруді тапсырып едім. Бұл әкім де “Макұл”
сөзін айтты. Тіпті оның өзін таба да алмай қалдым. Осы ауылда бір
жігіттің қосымша аты “иіс сабын” еді. Бәріне бірдей бір атты таға беру
болмас деп, кімнің кім екенің айыру қыин болар, Мына “Мақұлдарға”
“кір сабын” екенсіздер ғой деп тұжырымдадым. Соңғы ғасырда
тарихымыз да, тегіміз де белгісіз болды емес пе. Мына жұмыс
тегімізді білуге алғашқы қадым болар дегеніміз еді.
Мақтанамын деген екен
131
«Мен оқытушы, әдебиетші болумен бірге жеті баланың
анасымын. Балаларым қазақ халқынын аяулы, ардагер үш ұлының
ұрпақтары:
Жәнібек, Азат дейтін ұлдарымның, Фарида дейтін қызымның
әкесі – Жетісуда тұңғыш қазақ мектептерін ашқан, өз дәуірінің