кетпейді” неге айтылған.
Мынандай да жағдай болады: сол сенің қосылатын жігітіңнің бірнеше
“ махабатты” болады да, біреуін ғана алады. Аналарымен де
байланысып қойған жағдайлар болады.Бұл өте қиын нәрсе, тіпті
қайғылы қазаға дейін баратыны болады. Сондықтан қызға айтарым-
пәк тазылығыңды сақтай біл, көбелек болсаң, отқа түсіп күйесің, оған
айыпты өзің. Қытай халқында (бір журналдан оқып едім) қыз
баланың болашақ күйеуімен қатынасты сол қыздың анасы қызы ер
жете бастағаннан үйретеді екен. Жалпы қыз баланың тәрбиесі –
ананың жұмысы. Осыны біле бермейтін аналар да бар ғой деп
санаймын.Үйткені бұзылған аналар қазіргі қоғамымызда аз дейсіз
бе ? Оның қызы тәрбиені қайдан алмақшы? Сондықтан да қазақта
“Текті жер”дейтін сөз бар. Не ексең, соны орасың . “ Көн жібісе,
қалыбына барады”- ны ұмытпа! Сөз соңында айтырым- “
жақсы әйел жаман еркекті үй етеді, жаман әйел жақсы еркекті қор
етеді”. “Ішіме сыйған, сыртыма да сыяды” дейтін аналар да
кездеседі. Мен оларды ақылы кемдерге қосамын: табалдырығыңнан
аттап кеткен қызың – жат жұрттық.Сенің жолыңмен кеткен адам. Өзің
қайда отырсың? Осы үй әкеңнің үйі ме?!Ол қызыңа ашу айтпай, басу
айт! Әйел баласы жеңіле білсе ерінеп, ақыры жеңіс сонікі болады.
Бұл- өмірдің тәжірибесі, керек болса, заңы да!
Қазақ деуге болмайды!
“Аурудың жаманы-
диабет,
Көршінің жаманы-
қиямет.
(Қадыр Мырзаәли.)
“Сыр бойы” газетінің 23 желтоқсан, 2000 жылғы санында “Адам
азып бара ма?” деген мақаласында Қармақшы аудандық ішкі істер
бөлімінің жылжымалы полиция бекетінің бастығы қызметін атқарған
Бақыт Исаев араққа сылқия тойып, үйіне келген.Үй ішіндегі жанұя
мүшелеріне тиісіп, қуып шығады.Арашаға түскен анасының басу
айтқанын тыңдамай, жұлқылап, сабайды, жан азыбын көрсетеді,
басын жарады, қабырғасын тепкілеп сындырады. Жедел жәрдем
келгенше, анасы әлсіреп қалады. Ауруханаға жеткізгенде, анасы көз
жұмады. Б.Исаевтың 15 жылға ауыр жазамен сотталған дығын
облсоттың судьясы Н. Өміртайұлы жазған екен.
Осы іс қазақ деген атқа сыйысатын іс пе?! Және оны да адам
деп, түзеледі ме екен?! Анасын өлтіргенді адам деп айтуға да
болмас!
135
Мынаған қараңыз, бұл оқиға менің өз көзіммен көрген іс еді.
Әрине, ертеректе, бұл да сол облыста. Әкесі ертеректе дүниеден
өткен. Арасына онша көп жыл салмай-ақ, анасы да дүниеден өтті.
Бұлардың өз кемерінен 3 ұл, 1 қыз болатын-ды. Бәрі де отандары
бөлек.
Қатар қойылған әке-шешесінің басына төрт құлақ там (моласы)
салмақшы болып, жаздың ыстық күнінде балалары бас қосады.
Отанында ортаншы баласы тұратын-ды. Оның әйелі (алғашқы)
өлген, баласы болмаған соң, қарындасының 1 ұл, 1 қызын, інісінің 1
ұлын баурына салып алған болатын. Алғашқы екеуі бөлек отан
болып кеткен де еді. Жесір қалғаны зорға дегенде бір шүйке босқа
(аты ұрғашы болған соң солай айтып отырмын) қосылған. Онысы
өзінен 35 жас кіші екен. Осыған қосылғанша екі жерге барып
үлгерген екен: екеуінен екі қызы бар. Бұл келген кезде, інісінен алған
баласы оқуда болатын. Бір күні кешке сол бала болашақ келінді
әкелгенде, кейінгі әйел үйге кіргізбеді. Ауылдағы кластас
жолдастары намысқа тырысып, ұйымдасып, бір жолдасының үйіне
алып барып, кеш өткізді. Содан оқып жатқан қаласына (Шымкент)
тайып тұрды. Ауылда асырап алған әкесі бар болатын. Алла
адамның басына салмасын, қартайғанда алған шалдың тоқалын
үйленушінің өкпе бауырынан жаратады деген сөз бар еді. Сол сөз
ақиқатқа айналды.
Әке – шешесінің басына белгі қоюға келген кездегі үйдегі әйел
осы екінші әйелі еді. Біз көрші тұрамыз, терезеден барлығы көрініп
те тұрады. Бір кезде у-шу дыбыс шыға бастады. Күн түс қайтып
бара жатқан кез. Қайту күннің ыстығы өте зор. Қарасақ, екеу – екеу
ұстасқан , жұлқыласып жатқан жай бар. Бұдан кіші – гірім уақиғалар
бұрын да болып тұратын еді.
Барып аралассаң, қара күйесін саған жағатыны сөзсіз. Мен өз
жанұяма бармауды ұсындым. Үйде бір емес, екі келінім де бар
болатын. Көршімнің әйелі өзінің туған қайнағасының жағасынан
ұстап алған, ұрмақшы, қайнағасы оған ұрғызбайды. Жағасынан
ұстаған қайнағасының әйелі жағадан ұстаушы келінді балтамен
шаппақшы. Оны осы үйдегі қайнысы кес-кестеп жібермей тұр. Неше
түрлі сөздер былапытталып айтылып жатыр өздері – ақ ұстаусыз
ажырасты. Қайнап тұрған самаурынды үй егесі, әйелі (тоқал) үйге
алып кетіп, есікті ішінен іліп алды да, өз күйеуін үйге итермелеп
кіргізіп алды. Қайнағасы, абысыны, қайнысы далада қалды. Енді
шөлдеп өліп бара жатырған ағасы біздің үйдегі келінін (менің әйелм)
айқайлап шақырып, самаурын және су сұрауда. Тілдері ауыздарына
сыймай шөлдеп барады емес пе? Әйтеуір, бір уақытта кемпірім
шығып берді – ау. Сондағы мәселе – мал сойылу керек, тағы басқа
дастарқан жағы бар. Мұны ол шүйке бас шығын санағандық. Осы
ақыры қалай болды? Біз ешкімге тіс жарып айтқанымыз жоқ. Ойға
келген соң, жазып отырғаным осы. Атын да айтып отырғаным жоқ
қой. Нағыз бетсіздер, ұятсыздар екен. Ешкім араға түспей-ақ,
136
қатынасып кеткендерін де көрдік. Сол қайнағасы дүние салған.
Жаңағы көкбет шалына тамын сатқызын, басқа облысқа көшкен. Осы
байынан ұлды да болған. Ол ер жетіп, үйлендіріпті де. Сол той
үстінде де жанжал шығарушы тағы өзі болыпты деп есіттім.
Ондайды күтуге болады. Тойына елден, ағайыдардан барғандары да
болмағандай. Мұндайлардан пайда болғандар, көрген тәрбиесі анау,
қазақ деген халық атына кір келтіргеннен басқасы болмас. Екі қызы
тұрмысқа шығып, балалы болған жерінен өзіне қайтарып алған. Ол
өзінше бір хиқая. Мұны жазғандағы мақсатым, қазағым, бұл үлгі
тұтарлық, қызығарлық іс емес. Айтуға да болмайды. Денелерің
түршіксін дегенім еді. “Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен” деп
жатады ғой қазағым. “Көршің дұрыс болмаса, көшіп
құтыласың...”дегенде, мен бұл көршімнен бұрын көшіп кеткен едім.
Ол кезде ол тамын сатқан да жоқ еді.
Астамшылықтан аулық бол !
“Ұлық болсаң,
кішік бол!"
Осы адам баласында өр көкіректік деген әдетте жас кезінен
пайда бола беретін құбылыс емес-ау деп санаймын. Десе де, ол әр
жанұяның тәрбиесіне, мінез-құлқына қарай жүре келе қосылатын
құбылыс-ау. Барлық адамдардың ауқаттылығы (тұрмысы), қызмет
орны бір деңгейде болмайтыны белгіл. Осыған орай кейбіреулер
өзін басқадан жоғары санаушылар кездеседі де. Ондайды мен тым
ақылдылардың қатарына қосалман.
Болып толықсыған кезінде де, ол бақыт басынан ауған кезде де
бір сыдырғы болатын жандар да болады. Дегенмен, ондайлар
саусақпен санарлық. Қызмет бабында отырған орындық та адамды
қоқиландырмай қоймайтыны бар. Оның өрескілдеу түрі де,
қарапайымдылауы да болады. "Семіздікті қой ғана көтереді" депті
ғой қазақ. Алған тәрбиесі мол, мәдениетті жан өзін басқалардан
бөліп алмауды ойластырып, ылғи да кішіпейіл, қарапайым болуға
тырысады. Адамның сұлулығы осы қарапайымдылығында,
кішіпейілділігінде болса керек. Тіпті асып-таспай-ақ, өзінің басқамен
қарым-қатынасында дөрекілігі бар, біреуді менсінбей, кісімсітіп
сөйлейтіндер де кездесіп қалады. Ондайларды басқалар ұрысып-
керіспей-ақ ұнатпайды. Осы жерде ойыма Бекбаулыұлы Мәден
деген(дүниеден өткен кісі) ағайымның сөзі есіме келіп
тұрғаны:"Шортанды суда тұрғанда жек көремін", деуші еді.
Өз кемшілігін өзі байқайтын да, байқамайтын да адам болады.
Бұл жағдайды пәлендей деп даттауға жатпайды. Бірақ "Халық көзі
қырағы " дегендей, ондайды халық біледі.