зорлық та, көргенсіздік те дер едім. Ой үстінде келе жатып,
мотоциклден ұшып кетіп, күйеу бала жан тапсырады. Масқара деген
осы болды. Ара қатынас үзілді де қалды. Күндер өтіп жатты.
Қарындасымыз жолдасынан екіқабат болған екен. Бір күндері жас
сәби де дүниеге келді. Жеңгеміз туылған нәрестеге ат қоюды маған
148
ұйғарған екен. Мен тарихи жағдайға байланысты қызға “Зияда” деген
есімді қойындар дедім. Жеңгем айтуын айтса да, ұнатпай, өзінше
басқа ат қойыпты. Қыздың әкесі де, шешесі де дүниеден өткен кез.
Сәби қызы ер жетті, институтты бітірді, оқытушылық жұмыста жүрген
кезі. Қарындасымыздың алғашқы барған жерінен, қызының бауыры
жағынан, адамдар келіп, үйлеріне шақырыпты. Бұлар да өздері – ақ
табысып, арқа – жарқа болыпты. Әлі күнге дейін осы екі іске өз
басым ырза боламын да отырамын.
16/II 2001.
“О--------- З” дегенім бар.
О – 3 дегенді “жедел жәрдем” көлігі деп ойлап қалмаңыз. Бұл – сөзге
келген қарсыластың қақпасына түскен ұпай: Бірақ доп емес, сөзге
тоқтамайтын адамға, яғни құлақсызға өткен ұпай.
Бір құдаша дүниеден өткен әке – шешесіне құран оқытуға
шақырғандығы бар еді. Сол отырыста сөз ішінде сөзге араласқан
кездері еді. Бұл килігуші ерлі – зайыпты, әйелі – төренің қызы.
- Төре болса, онда мен неге көрмедім?
- Сіз оған шақырылғансыз, келмеген соң қалай көресіз. 0 – 1.
Отырған үйіміздің жаңа түскен келіні жиен болып келеді. Кісі аяғы
басылған соң, соны айтпақшы едім. Мен:
- Жаңағы кемпірім кідіріп қалды. Есік алдында асығыстық етіп
айтып жатпаса болар еді, - деуім мұң екен.
- Сіз оқытушы болсаңыз, институтты бітірсеңіз, мен
университетті бітірген филологпын. Менің алдымды сіз кес-
кестемеңіз, абайлаңыз, майып боласыз. 0-2
Тағы да әңгіме жалғасуда. Әңгіме нағашы тақырыбына ауысқан кез.
- Менің нағашыларым көп. Әкем бірнеше некелі болған кісі еді – деді
әйелі төренің қызы болған адам.
- Онда сіз қай нағашыңыздан бірдеңе алған болсаңыз, соны ғана
нағашы санап, басқаларын елемейтін болдыңыз ғой. Менің
кемпірімді нағашы апа санайсыз, оның тойына келмейсіз; шығындап
қаламын дегеніңіз бе? Мен сізге жиенмін. Отан иесі менмін. Мені
жиен санағыңыз келмейді. Бірақ мен сізден ешнәрсе дәметіп
жүргенім жоқ. Сіз тек алуды қарастырады екенсіз ғой. 0 – 3
Тағы да әңгіме созылуда. Түсіп жатқан ұпайдың зілі еленбей жатыр.
Үш ұпай алған адам:
- Мына кісі де менің әпкемнен туған жиенім. Әдейілеп сіздермен
таныстырайын деп ертіп келдім – демесі бар ма, үй егесіне. Осы
жерде 4- ұпайды тағы айдап салсам, ұят болар деп ойладым: онда
жанына батып кетіп, ренжу тууы мүмкін еді. Үйткені өзінің туған
жиенімен қатынасы тоқтап жүргені айтылып кетеді. Оны “ Салмақсыз
ауырлықтан айыққаным” деген тақырыптағы әңгімені оқысаңыз
түсінесіз.
қаңтар, 2001 ж. қысқы каникул күндерінде.
149
Ақсақалдылардан айрылғанбыз ба?
(елде болған жағдай)
Осы күндері кейінгі жастарға бір салт – сана, әдет – ғұрып
туралы айта қалсаң, біздер жаңа заманның адамдарымыз, біздің
жолымыз, тәрбиеміз, көргеніміз басқаша деп шыға келгендерін есітіп
те жүрміз. Сонда солар қайдан пайда болды екен, қалайша осы
күйіне жетті екеніне ақыл- ойы жете ме екен? Үлкен айтса, көргенін,
адамгершілік тәрбиесін айтады. Бұрындары үлкенді тыңдау, ұялу,
әдеп сақтау деген болушы еді. Кейінгілер біздің заманымыз жаңаша.
Сендердің уақыттарың өткен, енді өздерің де өтуге тиістісіңдер дей
жаздап жүргендер табылып қалып жүр. Ә дегеннен бұлай бастауға
мына бір жағдай тура келіп тұр: ағайынды екі баланың әкесінің әкесі
бір адам, яғни екеуі бір-біреуіне немере. Бірақ екеуі екі анаданда да,
аталары бір адам. Осы екеуі бір тамға таласады: бірі сатады да,
екіншісі алады. Тәптіштеп айтсақ, сатқаны ақшасын алмадым десе,
там алғаны ақшасын бердім дейді. Дауды енді түсінген боларсыз.
Дау шыға келе, екеуі екі адвокат жалдап, соттасуға бармақшы.
Біреуінің адвокаты өз туысының (руының) адамы да, екіншісінікі ұлты
басқа. Екі адвокат та заң жолының жоғары білімдарлары.
Дауласушылардың атасы діни сауатты, үлкен молда болған адам
еді, бірақ дүниеден озған. Уақтысында дін иелері қуғынға
ұшырағанда, ескі қыстауының қасына діни кітаптарын киізге орап
көмген. Ертеректе әкесін мақтан етіп, басқа бір баласы айтушы еді.
Ол кітап туралы өз кемерінен шыққан баласы хабардар да, ол қазір
тірі де. Сол даудың бір жағын ұстап жүрген де сол. Осы ісі сотсыз
ақ,адвокатсыз-ақ елдегі ақсақалдармен шешілуі тиіс еді. Меніңше,
екі араға Ібіліс кіріп тұр.Оның араласпайтын жері кем көрінеді ғой.
Оны арадан кетіру үшін үлкен ұлама молда керек. Ондай үлкен
ұлама молда табылмаса, жаңағы кітаптарды көмген жерден алу
керек. Ол үшін бір малды сойып, Алладан кешірім сұрау керек те,
алу керек.
Дін жолында оқығандар бар, ескіше (Хадимше) оқи алады.
Соны оқытып, әруақтардан кешірім сұрау керек. Ол Ібіліс сонда ғана
екі араларынан кетеді. Егерде бұлар осылай айтыса берсе, екеуіне
де бірдей тән атасының рухы мазасызданады, әбіржиді.
Сот арқылы шешкенде де, меніңше ата рухы риза болмаса
керек. Аталары ырза болмады деген- айыптысы не екеуі де кеміс
болып қалуы мүмкін.
Осы жағдайды есіткен соң, уақытыңды бөліп, осылай жасаған
жөн ғой деп жазып отырмын.
Мен көріпкел де, молда да емеспін, үлкендіктің жолы осылай
болса керек дегенім.
Осы талас- дау елге жайылып та қалған екен, есіткен құлаққа
өте ұят. «Екі анадан туған бала екі рулы ел» дейді ғой. Сонда да
150
болса, бір- біріне жау емес қой. Жауластыру да, татуластыру да
елшіден. Онсыз да осы кезде қазағымның қырғи қабақтығы
көбеймесе, азайып бара жатқан жоқ. Кім болсаң да, ойлаңдаршы,
азаматтар!
17/02-2001 23:23
Рухани ылтипат
27/02-2001ж. Алматыдағы балама бармақшы болып, Шымкент
қаласына келгенмін. Осы қаладағы Қазақ – Түрік Университетіндегі
Сағынғали ініме барып, хал – жағдайын сұрастырғанымда, ағасы
Мырзағалидың науқастанып қалғанын айтты. Науқасы жанына қатты
батса керек. Алматыдан келісімен (9 -10/III 2001) Түркістанға баруға
бет алдым. Телефонмен байланыса алмадым, номерлері өзгеріп
кетіпті, Сағынғалиды ала алмадым. Үйіне жеткенше, қатты күдік ой
билеп алды. Үйіне жете бере, көшеде жүрген бір қарттан ол кісінің
бар – жоғын да сұрадым. Бар екен, қуанып та қалдым.
- Ассалаумаәләйкүм! Жағдайыңыз қалай?
- Жақсы. Кімсің өзің?
- Әйелі: - Жаңа ғана айтып отырған інің ғой. Сағындық қой.
- Көзәйнегімді әперші, көре алмай тұрмын.
Ой айналайын – ай, амансыңдар ма? Келін қалай? Тәуір болып кетті
ме? – деп, құшақтап, аймалап, арқамнан қағуда.
Бір аяғымның бас бармағы ауыра берген соң, дәрігерге бардық.
Дәрігер көріп, рентгенге де салды. Кеспесе болмайдыға келді. Оған
мен де көндім. Сонымен, кесті де. Келесі күні соның қасындағы төрт
саусақтың төртеуі де қарайып кетті. Аяқ ісе бастады. Осындай
ауруды емдейтін Кентау қаласында тұратын қарт кемпір бар екені
айтылды. Оны да машинамен алдырдық. Көре сала бір ыдысқа
жылы су құйып, тотыяйынды (көкдәрі H2SO4) соған ерітіп, аяғымды
20 мин. салып, алған соң, жуып, тағы да сол дәрісін сеуіп орап
тастады. Осылайша үш рет қайталауды айтты. Ашытады, шыдау
керектігін де айтты. Жанымды қоярға жер таппай барамын. Құрбақа
да, жабайы шошқаның өкпесімен де орадық. Ісігі қайта бастады –
деді ағамыз
( Мырзағали) Мырзекең.
Ағайын – туыс, жекжаттар бірінен кейін бірі келіп жатыр екен. Менің
барғаныма өте ырза болып қалды.
- Тәуір болып кетіңіз, беті қайта бастапты ғой, - деп, рұқсат алып,