шұқып отыр.
Алушы ішінен таңдап жүріп алады. Өйткені ол өз күшін сатушы,
сыпайы
“Құл” іспеттес. Осының бәрі тарихтан өз орнын алады.
Шындықты көме алмайсың. Кейін-ақ жарық көреді. Кешегі
жамандаған,жауыз санаған батырларымыз, ел басқарған хан,
билерімізге көше,қала аты беріліп жатқан жоқ па? Халық қадірлісі
әруақытта өз орнын табады. Ал қазір мақтағанмен,халық қамын
ойламағандар орнынан тайысымен-ақ қалай аталарын халық біледі.
Соңғы кезде қаншалықты пайда-зиянына қарамастан Уран
дегенге әуестеніп алдық.Оның қалдықтарын қалай болса солай
тастай салғандай да жағдайлар бар.Энергиясы қанша мол болса,
адамға деген зияны да соншалық сияқты.Оны жасыратын, көметін
жер де кеңбайтақ қазақ жері.Қазақ жері соны қабылдауға «икемді»
сияқты. Өйткені оның мол жері де қазақ жері екен. Оңтүстіктің
«Созақ» ауданында дүниедегі ең үлкен қазналы жері бар көрінеді.
165
Соны қалайда алу керек те, баю керек. Келешегі не болса, сол
болсын. Мақсат тек баю. Уранды алу үшін жатқан жеріне қаншама
кислотаны жібереді. Содан кейін ғана оны труба арқылы қайта
сорады. Жер астына кеткен кислота жер асты суымен сол маңайдың
суын ластайды. Өсімдігі де ластанады. Алу барысында ауаға
жайылуынан тағы қаншама зияндық бар. Соның барлығы адамға
зиянды. Ол көзге көрініп келетін нәрсе емес. Біз қазақ өміріміздің
тағдырын бір Алладан деп ұққан жандармыз. Ал ол зияндық
бәсекелестіктен келіп жатқан зардап. Сондай зардабы болмаса,
соны өндіріп жатқандардың еңбекақысы шамадан тыс неге жоғары.
Сол аймақтағы басқа жандарға сол коефицент берілмейді.
Шынтуайтқа келгенде, ол өндірістегілер өмірін ақшаға сатушылар
дер едім. Өндіреді екен, ол жердің халқын ол жерден алысқа көшіру
керек.
Тіпті кейбір жандар бір күндік өмірге қызығушылық та кездесіп
жүр. Айталық, есірткімен айналысушылар соған берілгендігі
соншалық, адам өліміне дейін барады. Баюдың жолына түскенде,
соңғы кезеңді де ойлауың керек емес пе? Тез байығанда, сен
өлмейсің бе? Өле қойсаң, сол байлығыңды өзіңмен қоса әкетесің бе?
Сенің ұрпағың сол баю жолынан көрген зияндық өмірде қала берсін
бе? Осы баю жолында бәсекелестік деген келіп шығуда.
Бәсекелестіктің түбі соғысқа итермелейді. Жаулап алу, тәуелді ету,
биліктің ұшар шыңына шығу. Осы соғыс деген кімге керек?! Соғыс
билік құмарларға керек. Қарапайым халық соғысты қаламайды. Ал
енді сол соғысушы кім десеңізші? Әрине, соғысатын жай халық. Оны
билеп отырушы өз идеологиясын дәріптеп, халықты Отан деген сөзді
ұран етіп айдап салады. Сол отан, отан деп жанын аямай жауды
жеңуге арнаған қазақ елі ССРО тарқаған соң, Ресейге қарыздар
болып қалыпты. Қазақ халқы кімнің жерін қорғады? Ресейді қорғады
емес пе?! Сол үшін барын берді, керек десең азаматтары да оққа
ұшты. Қазақстан болмағанда, жағдай басқаша болар еді. Сол
басқарған зұлымдар ірі өндіріс орындарын қазақ жеріне салмапты да
ғой. Қазақ жерін сынақ алаңына айналдырыпты. Соның зардаптарын
қазақстандықтар көруде. ССРО тарқап еді, соның қарауындағы
егеменді ел болдық дегендердің бір-бірімен жауласуы да басталып
кетті. Осында да мән бар: көршілерін бір – бірімен айқасып жатса,
сырттан қараушыға ол екі ел тәуелді болары сөзсіз. Түсінбесеңіз
мынаған назар аударайықшы: Қазір дүние жүзіндегі үстем ел АҚШ
болып отырған жақ па? ССРО деген енді жоқ. Бұрын ол ел оған
жалтақтаушы еді. ССРО- ның ең ірі бөлшегі Ресей болса, ол онда өз
ішінен бөліну әрекеті сезуліде.
Ақырында, аспанға қарайтынды шығардық. Космосқа құмар
болдық. Жер бетіне сыймай барамыз ба? Жердің берер табиғат
байлығы жетпей жатыр ма? Ол жақта анамыздың төркіні–нағашымыз
бар ма? – Жоқ. – Үстемдікке иелену. Соған кетіп жатқан қаражатты
166
халық игіліне пайдалансақ, қайыршы да, кедей де болмас еді. Ауру –
сырқаттың алуан түрі де тыйылар еді.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні жауыздықты ойлаған адам ел
басында тұрғанда ғана қолында күш болған соң «Сыйлы -
құрметтеулі». Екінші дүние жүзілік соғыстың айыпкері, жасаушысы
Адольф Гитлер емес пе еді. Соны қазір кім дұрыс санайды?
Зұлымдық, зұлымдық жолымен ел басына келіп еді. «Өлетін бала
молаға қарай жүгіреді» -нің кері келді. Тарихқа жауыз болып
жазылып қалды. Ал, кешегі заманда халқым, елім деген қазақтың
қасқаларын ел билеген саясаткерлер бізге жауыз етіп көрсетіп еді.
Егемендік алған соң, шындықтың көзі ашылды. Хандарымыз бен
батырларымыздың аттары көшелерімізге қойылды. Билеріміздің де
аттары аталып, аудан аттарын иеленді. Жауыз сөзінің баламасын
«Гитлер» деп те қолданып жүр. Християн дінінің болсын, мұсылман
дінінің болсын кітаптарында жауыздыққа жол жоқ. Кек алу дегенді
уағыздамайды. Тек қана достық, бірлік, адал еңбек етуге шақырады.
Үлкенге құрмет, кішіге ылтипат, адалдық, адамгершілікке шақырады.
Бүкіл дүние жүзінің ғалымдары, ойшылдары таң қалған, иланған
Мишель Нострадамустың (1503-1566) кітабын оқысаңыз, келешекте
не боларыңа көз жеткізесіз. Айтарым – аз ғана өміріңді тату-тәтті,
сыйластықпен өткіз.
II. Жан – жануарлар
Бізге өздігінен көзімізге қыбырлап көрініп жүрген жан –
жануарлар, алдымен, малдар(жер бетінде тіршілік етушілер) мен
хайуаннаттар және құстар болып бөлінсе, сонымен қатар, су ішінде
тіршілік ететін балық тұқымдастар болып тағы бөлінеді. Солардың
ішінде қос жыныстыларға жататын, яғни суда да, құрылықта да өмір
сүре алатындары тағы бар. Малға да, хайуанаттарға да, балық
тұқымдастарға да жатпайтын тағы бір түрлері бар. Оларды біз
жалпылай құрт – құмырсқалар тобына жатқыза саламыз. Олардың
да ішінде суда тіршілек ететіндері бар.
Жалпы айтқанда, құрғақшылықтағы түрінен су ішіндегі тіршілік
ететіндері көптеу ме деймін. Өйткені құрғақшылықтан су әлде қайда
көп. Жалпы осы тірі заттардың адам өміріне қажеттілерінің молдау
түрлері құрғақшылықта, судағы түрлерінің бәрін бірдей пайдалана
бермейміз. Осы жан – жануарлар әлеміндегі заттар, негізінде,
адамның пайдалануына жаратылған. Оларда адамдағы сияқты ақыл
– ес деген бола бермейді, бар болғанда да саналы түрі емес. Солай
бола тұра дәл адамдағы бар жауласушылық оларда жоқтың қасы,
жоқ десе де болады. Тек өмір сүру үшін, тамақтану – қоректенуі үшін
дерлік қарсылық әрекеттері бар. Адам сияқты зұлымдықтың, айла
-тәсілдің түрлерін қарастыру жоқ дер едім. Демек, бәрін де
бейбітшілікті қалайтындардың қатарына жатқызуға болады.
Алла өзі жаратқандарын адамның игілігіне арнаған көрінеді ғой.
Дегенмен, оларды пайдаланудың да мөлшері, шегі бар. Осы тірі
167
заттардың ішіндегі адамға ең адалы, яғни адал қызмет атқаратыны
қайсысы дегенде, мен айтар едім – күшігінен асыраған итің. Ол
қандай қиыншылық кезең болмасын иесін тастап кетпейді, сенің
ұрып соққаныңды, кейігеніңді кек тұтпайды. Сондықтан да қазағым
жеті қазынаның бірі санайды оны. Демек, күшігінен асыраған итіңе
мейірімді бол.
Басқа жан – жануарларда түрлі мінезді болғанымен, иесін
таниды, оған қайырылып, қызметін жасайды. Әсіресе, жылқы
баласында жақсыларында есі бар ма деп те қаласың. Тек өз иесіне
ғана адал қызмет ететіндері кездеседі. Жолда қалдырып кетпейді,
адасқаныңда жол тауып, үйіңе алып келеді т.б.
Қазақ халқы көптен кездеспеген танысына кездескенде «Мал –
жаның аман ба?» - деп амандасады. Демек, олардың өмір
тіршілігінде малдың атқарған ролі зор екенін байқаймыз. Тіпті керек
десең сол жануарларды айтқан сөзіңе түсінетін де етіп, цирк те,
шекарадағы күзетте пайдаланушылар бар. Осыған керісінше, кейбір