ойлаймын: көреді де, мауқын басады да, денесі балқып, уызын
емізеді де. Бұл-бір үлкен қуаныш. Келген сәбиге ат қою үшін кіші-
гірім ақыл-кеңес те болып жатады. Осы сәбиге ат қою деген үлкен
мәселе, яғни үлкен жауапкершілікті керек етеді. Ол үшін «Адамға
атқоюдың жауапкершілігі»деген тақырыпта жазылған әңгімені
оқысаңыз түсінесіз.
Әсіресе, бірінші рет сәби келтіріп жатқан аналарға жас сәбиді
қоректіндіру, күту, тәрбиелеу жолдары туралы біліктердің жазған
ақыл-кеңестерін оқу,тыңдау әбзел-ақ. Атамыз қазақ «Баланы бастан,
әйелді жастан» деп бекер айтпаса керек. Әсіресе, тілі былдырлап
шыға бастаған кезден-ақ, өнегелікке баулысаңыз, ұрпағыңыз да
келешекте адамгершілік деген ұлы атақты алып жүре алатын
болады. «Ұл мен қыздың қызығы – тілі анық шыққанша» деген сөз де
бар. Қызықтаймын деп, балаға парыз-қарызы жоқ, мағынасын біле
бермейтін сөзді айтқызып та қызықтайтындар болады. Ондайдан
әуел бастан аулақ болғаныңыз жөн.
Қазағым тағы да бекер айтпаған көрінеді: «Ұлың өссе, ұлы
өскен ауылмен ауылдас бол, қызың өссе, қызы өскен ауылмен
ауылдас бол» дегенді. Енді бала сөзге түсіне бастағаннан, оның
есею кезеңі келе бастайды. Сіздің тәрбиеңізге қарай ол дұрыс не,
теріс не екенін түсіне де бастайды. Сізден келіп оның дұрыс-
бұрысын сұрап та жатады. Тағы да сіздің өсиетіңіз керек. Біреуді
тәрбиелеу үшін, өзіңіздің тәрбиеленген болуыңыз керек екенін,
өнегелі ісіңізбен, жүріс-тұрысыңызбен өнегеңізді көрсететін екеніңізді
ешқашан да естен шығармаңыз. «Құс ұяда не көрсе, ұшқанда соны
алады» депті ғой.
Енді сол ұрпағыңызды өз шамасына қарай еңбекке баулу кезеңі
басталады.Мұнда да ұқыптылықты қажет етеді. Тапсырғаныңызды
уақтылы, сапалы орындауын да талап етіңіз, үйретіңіз. Бұл кезеңді
өз қолы өз аузына жете бастағаннан қолға алыңыз. Салақтыққа жол
бермеңіз. Белгілі бір тәртіпке үйретіп алсаңыз, ойынға да, дем
алуына да уақыт жетеді.
Енді баланың ер жете бастау кезеңі басталады. Бұл кезде
бірдеңеге құмарлық та қосылуы мүмкін. Бұл - өте жауапты кезең.
Ұлдың есеюіне қарағанда, әдетте, қыздың есеюі ерте басталады. Сіз
анасыз, екіншіңіз әкесіз. Біле бермесеңіз, білмегенді сұрағанның еш
айыбы жоқ, сұраңыз. Баланың өсу кезеңінде «Өзім білемін» деген
кезең әдетте, ұрыншақтық кезең болып саналады. Осыдан сақ
174
болыңыз. Бұл ұрыншақтық уақыт адамның бүкіл өміріне өз таңбасын
түсіріп те алады.
Баланың, қыздың өз жора жолдастары деген болады. Бұл
мәселеге де тікелей араласпай-ақ, алдын ала қалай болатыны
жайында да, сұрамай-ақ, кеңес беріп отырыңыз. әр баланың өз
жынысына лайық білім алуы мен нені игере алатындығына мән
беріңіз. Осылайша адамның өз өсу сатысына қарай дұрыс
тәрбиелесеңіз өзі-ақ түсіне бастаса керек.
Ендігі мәселе: өмір - талас, оның жолын біл, қиындығынан
қорықпа, онымен күресе біл, жеңілмей, жеңе біл, мақсатына жету
жолып қарастыр. Есіңде болсын: адам мен адамгершілік сөзінің
мағынасын терең түсін. Енді сен адамгершілігі мол адам болдың
дейік. Осы алған өнегелі тәрбиеңді өз ұрпағына жеткіз, тәрбиеле,
өсір.
“Елу – ердің жасы, алпыс – сұмдықтың басы, жетпіс – оттың
қасы, сексеннің серіктікке зауқы жоқ” деген сияқты уақыт та келеді.
Соның соңғы кезеңдерінде күшің қайта бастайды, тоқтасасың.
Әрнәрседен бетің де қайта бастайды. Екінші балалық кезеңге де
жетесің. Бұл кезде сен өкпелегіш те, кек тұтып қалатын да, ренжігіш
те боласың. Ұлың ұғып жатса, құба – құп, ұқпаса тоқырайсың,
көнесің. Көнбегенде қолыңнан келері де жоқ. Мұны – мойынсыну
дейді. Онда да айта алсаң, “Әке – шешеңе не істесең, алдыңа сол
келсін” дерсің.
Өкпе мен бауыр.
Қазақ халқы – тілге бай халық. Әр сөздің өзінің тұра мағынасы
болуымен қатар, ауыспалы да мағынасы бар. Өкпе – адамға өте
қажет мүшенің бірі. Оның қызметін денеміздегі басқа мүше атқара
алмайды. Қан деп алатын, шындығында жанамыз, сүйық қызыл
заттың қажет ететін ауасын өкпе беріп тұрмаса, өмір тынды дей
беріңіз. Ал енді сол өкпе сөзінің ауыспалы мағынасы адам баласына
қажеті кем, жоқ деп те айтар едім. Сол ауыспалы мағынасын желеу
етіп пайдаланатындар өмірде баршылық. Негізінде өкпелегіштердің
қолынан келері, көпшілігінде, жоқ болып шыға келеді. Ол сылтау
үшін өкпе айтады.
Өкпелегенше, сол кемшілік жерін өкпе айтпай – ақ жөніне
келтіріп жатсаң, жарасып – ақ тұрмас па еді. Енді денемізде бауыр
деген тағы бір мүше бар. Бұл сөздің ауыспалы мағынасы жүрекке
жылы тиіп, құлаққа жағымды естіліп жатады. Бұл сөздің тұра
мағынасындағы қызметі де тамаша: Шаршаған қанымызды
тазартып, денемізге қайта жұмсайды, біздің өміріміздің тоқтап
қалмауын қамдастырады. Адам адамға дос, бауыр деп жатамыз.
Демек, адам баласы бір – біріне қастандық әрекеттерге жол
бермейді деген келіп шығады.
Бауырмашылдық деген ұғым өз туысыңа, ағайын – жекжатыңа,
адам баласына деген қамқорлығыңды, жақсылық іс - әрекетіңді
175
білдірсе керек. Хайуанаттар дүниесінде бір тектес жануарлар адам
сияқтанып ұлт, ру болып бөлінбегендіктен бе деймін. Бір
тектестердің арасында адамдардағыдай бәсекелестік те,
қызғаншақтық та жоқ деп айтуға боларлық: қатар өмір сүреді, бір –
біріне қастандық жолын қарастырмайды, демек, бір–бірімен
бауырлас. Бұл жағынан қарағанда, адам баласындағы жауыздықты
ойластырушы, бәсекелестікті тудырушыларды, кім де болса адам
деген атқа лайықты санамас едім.
Бүйрек пен безбүйрек
“Бүйрек бауырына бұрып
тұру үшін керек”
(Қ. Мырзалиев)
Бүйректің ауыспалы мағынада қолдануы адамдардың туыстық
жағынан бір – біріне жақындығы мағынасында көп қолданылады.
Бүйректің ауруға шалдығуынан операциямен алып тастауға болады.
Бірақ алынған бүйректің қызметін екіншісі атқарады да екен. Көпке
дейін екіншісі біреуін іздеу кезінде, адам әбіржіп, кемсеңдеп те
қалады екен. Үйрене келе ол қойылса керек. Сонда бүйрек өзіне
жақынын іздейді екен. Ал, адам баласында бүйрегі сап – сау
адамдар арасынан туысым, жақыным екен – ау деп ойламайтындар
табылып қалып та жүр. Бұл – қазақ баласына жат қылық. Осы біз
“Мәдениетті ел” деп, көрінген елге еліктеушілікті де шығарып алып
жүрміз. Солардың тілін үйренеміз деп, ділімізден де айрылып
жүргендеріміз бар. Ол, демек, ұлтын да жоғалтудың жолы. Салт-
сана,тілін, діліңді жоғалтуың безбүйрек болғаның дей бер. Дүние
жүзінде қонақжайлы халық-қазақ халық екен. Безбүйрек болу –
туысқанды керек етпеу. Сонымен қатар, тілін, ділін жоғалтпай-ақ,
қазақшылықты керек етпей бауырын да керексінбейтіндер бірлі
жарымды табылып қалып жүр. Бұл дұрыс тәрбие алмаушылықтан
теріс жолға түсушіліктің салдарынан болса керек. Көпшіліктің ішінен
табылады: тастанды балалар сияқтылар, ата анасын баласын
керексінбейтіндер, маскүнемдер, арасынан өмірлік армия қатарында
жүретіндер де бар. Олар робот сияқты тек бұрықты орындаушылар
көрінеді. Онда жаны ашу деген болмаса керек. Ондайларды
наразылық білдірушілерді басуға пайдаланады екен. Соның көрінісі
1986 жылы желтоқсан оқиғасында, жаңа өзен қаласында балған
жағдайда кездесті емес пе!
Алла безбүректілерден сақтасын!
Ерлі-зайыпты өмір сүру кезеңі
(Үйлену оңай, - үйлесу қиын)
Өмірдің ең жауапты кезеңінде, мазмұнды уақыты да, қиын
мезгілі де, оны дұыс игеру де енді басталғалы тұр. Бұған жан-жақты
176
ойланып, ақылдасып шешкен абзал болады. “Келісіп пішкен тон кең