Кімге құлақ асамыз?
“Азатын елдің ұрысы билейді, озатын елдің дұрысы билейді”
(Үкімет басшысына ма, дінге ме?)
185
Бос уақытымда әңгімелесе қоятын адам бола қоймаған соң, газет-
журналды ермек етуді әдетке айналдырып алған да едім.
«Сары ағаш» демалыс үйінде «Айғақ» № 34(76), 5/9/2001 газетін
оқымасым бар ма. Бұл газеттің ойына келгенді баса беретін де әдеті
бар екенін білетінмін. Алдымен, газеттегі тақырыптарға көз жүгірттім:
,,Үмітіңізді үзбеңіз, апа”, ,,Балық басынан шіри ме?” т.б. мақалаларды
оқыдым. Оқыдым да, ойға қалдым: Осы біз кімге құлақ асамыз? Қазақ
деген халық едік. Егемендік алғанымызға он жыл толғалы тұр. Дініміз,
діліміз бар, енді түзелеміз деп, Аллаға шүкірлік те айтамыз. Ел ішінде
болған соң, халық тынысымен таныс болғандықтан, бұл қалай деген
ойға қалады екенсің, оқушым, сіз де осыған көңіл бөліп қараңызшы.
Бәріміз де адамбыз. Оған күманім жоқ. Ал енді адамгершік дегенге
келейік. Бүкіл қазақ халқының діні - Мұсылман діні. Кешегі бір советтік
дәуір дегенде дінге қарсы үгіт те, басқа да әрекеттер де болды.
Егеменді ел болдық, дініміз ділімізге ие болдық деп жүрсек, оның
басшыларының ұстаған бағыты ойлаған адамға күдік тудырарлықтай
халге алып бара ма, қалай? Сенбесеңіз ,,Балық басынан шіри ме?” –ні
оқыңызшы. Дінімізді дұрыс басқара алмады, өзі өнегелі болмады деп,
Рәтбекті ауыстырып еді. Жаңа басшы Ә.Дербісәліні өзі ғалым, араб
тілін игерген, ол елде елші болған, бірнеше дүркін қажылықты жасаған
деп дәріптеп едік. Осы басқаға өнеге көрсету үшін, ол адамның өзі
өнегелі болуы керек те, тәрбие беру үшін, өзі тәрбиеленген болуы керек
екені барлығыңызға да аян.
Ал мұнда ол олай болмай тұр.
Осы біз қазақ халқы, мұсылманбыз дейміз. Солай бола тұрса да,
мұсылмандықтың шарттарын түгелдей орындап жүргеніміз жоқ. Ол ма,
тіпті қазақша сөйлей алмайтындарымыз да баршылық. Енді соны жолға
түсіру үшін тәрбие, насихат осы халыққа ауадай-ақ қажет емес пе? Оны
іске Асырайтын кім деген сұрақ туады. Әрине, ол-басшы. Ол басшы
басынан шіріп жүргенде, не болмақ?!
Осындай жағдай ел басқарушыларының ауылдан бастап, ең
жоғарысына дейін де бар. Ел басқарушы, алдымен, әділет иесі болуы
тиіс те, қатаң тәртібі болуы керек.Ал, ол қалай дейсіз ғой. Бұрында да
орын алып келіп еді, қазір ол тіпті қаптап кетті.Не дейсіз ғой? Ол - пара.
Қазіргі әділетті қаржы шешетін болды. Қызметке орналасудың,
қылмыстық істің шешілуінің де мөлшері болатын “ставка” деген пайда
болған.
Тәртіпке келетін болсақ, сол тәртіпті бұзушының “крышасы” бар.
Сонда қалай болғаны?!
Қазақ деген халық - шыдамды, төзімді халық.Ұнамсыз қылықтарды
айтамыз да қоямыз, “көппен көрген ұлы той” деген мәтелді айтып,
өзімізді өзіміз жұбатамыз. Шерхан Мұртаза айтқан екен:”Мен досымнан
да қорықпаймын, азар болса, сатқындығын жасар. Дұшпанымнан да
қорықпаймын, азар болса,өлтіреді де.Менің қорқатыным -
енжарлық”Бізде сол енжарлық деген басым.
186
Шыдамның да, төзімнің де шегі болса кезек.Бұл жағдай-қуанарлық
жағдай емес.Қараңызшы, жоғарыдағы айтылған газетте (“Үмітіңізді
үзбеңіз, апа”) бір анадан туған егіз бірін бірі өлтірді, жасырды. Анасы
болса, зарылдаған бойы қалды.Осының бәрі егесіздіктің тақсіреті.
Сол басшы дегеніңіз басшылыққа қандай тәсілмен жетті екен
деңізші.Бұған да арнайы шығарып алған айла-тәсіл бар:Ел қалаулысы
деген парламентке депутаттыққа кандидат болу үшін, алдын ала
төлейтін ”Ставкасы”,оған қоса қол қойған жақтаушысы бар құжат
керек.Ал, ол сайлаудан өте қойса,оның үстінен барша халықтан да
тысқары жоғары басшысы-парламент иесі президент бар. Сонша халық
сайлаған парламент тек қана бір президентке жақпай жатса, онда ол
оны тарқата салады.Солай болған уақыт та болған. Сонда халық-
тобыр, тарихты жасаушы халық емес, жеке-дара бір адам болып шыға
келеді.Сол дара басшы күндердің күнінде орнынан тайса, кейінгі болған
басшы аузы қисаймастан кемшілігін тәптіштеп айтып, жамандай
бастайды.Бұған қалай түсінсең солай түсіне бер.Бұл-егесіздік.
Өмір деген НЕ?
«… Адамға ең бірінші білім
емес, рухани тәрбие керек,
тәрбиесіз берілген білім -
адамның қас жауы, ол
келешекте оның барлық
өміріне апат әкеледі» деген
екен Әл-Фараби.
Ойлап отырсаң, адам өмірінің қажеттілік негізгі элементтеріне
Ләпсі, Ұйқы, Күлкі, Еңбек жатады екен.Өсе келе бұларға Ақыл,
Парасат, Қанағат келіп қосылады.Осыдан болмыс (бытьё), жағдай
келіп шығады.Осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып, байсалды
талдау жасап көрелік.
Ләпсі - өмір сүрудің басты құралы.Ол ішіп-жеу ғана емес, адам
ағзасында болатын басқа да қажеттілік жолы бар. Бұларға аса
жауапкершілікпен қарауға тура келеді.Еркіне жіберсең, опық та жейсің.
Ұйқы - шаршаған организмді қалпына келтіретін бірден-бір тәсіл.
Ертеректе бір жерден оқып едім, қай кітап екені есімде жоқ, 60 жыл
өмір сүрген адамның 40 жыл өмірі ұйқыға кетеді екен де, 20 жыл ояу
өмір екен. Демалған да жақсы-ау, бірақ өмірді ұйқыға алдыра бергеннің
қажеті жоқ.
Оның аты-жалқаулық.
Күлкі - де адамға қажет сияқты. Адамның өмірін ұзартуға пайдасы
бар, витамині бар депті ғой. Яғни көңілді болсаң ғана күлесің, көңілсіз
өмірдің қызығы да жоқ қой. Күлкінің кейде санасыз да түрі болады екен,
оны мен басымнан кештім, көзіммен көрдім де:Ұлы Отан соғысы
жылдарында снаряд жан-жағыңа түсіп жатқанда, басыңды ғана
шұқырға тығып, қалған денеңді ашыққа қалдырған кездер болды.Соған
187
күлдім де және әскери трибиналдың үкімімен өлім жазасы орындалар
кезде, бір молдаван жігіттің күліп, қолын көтеріп сөйлегенін көрдім. Сол
да саналы болғаны ма? Бұл ләпсі,ұйқы,күлкі-үшеуі де арсыз нәрселер
екен.
Еңбекке келсек, ол-адам өмірінің кілті. «Еңбек етсең ерінбей, тояды
қарның тіленбей» деп бекер айтылмаған. Еңбектің түрі алуан түрлі – ой
еңбегі, дене еңбегі, қабілетіңе қарай түрлі искусстволық еңбек және т.б.
Сол еңбек сені адамнан адамгершілікке жеткізеді, ақылыңды
өсіреді, парасаттылықты үйретеді, болмысыңды, жағдайыңды жасайды.
Енді бір қанағат деген бар. «Қанағат қарын тойғызады,
қанағатсыздық жалғыз атын сойғызады» депті ғой.
Қанағатқа қарама-қарсы қанағатсыз деген сөз бар. Ол
бәсекелестікті тудырады, қызғанышты қоздырады. Күндестікке әкеліп
соғады, жауластырады да.
Осыларды дұрыс жолға салып отыратын ақыл, парасат деген болу
керек. Осылар өзіңде жеткілікті болмай жатқан жағдайда, өнегелі өмір
сүрген, ақылды, парасаттыларды оқу керек, үйрену керек. Ол үшін өзің
рухани тәрбиелі болуың керек. Яғни тіліңді, дініңді, діліңді игерген
болуың керек. Қазақ, адамгершілік деген ұғымдардың иесі болуың
керек. Сонда ғана ұялмай, мен дүниеге келдім, өмір сүрдім деп
айтуыңа болады.
Осы жоғарыдағы айтылғандарға қарама-қарсы ләпсіні тыя білмеу,
ұйқышыл болу, күлекештікке салыну, еңбекті сүймеу адамды аздырып–
тоздыратын жол. Онда ақыл – парасат та, қанағат та болмайды.
Соңдықтан оның болмысы да, жағдайы да төмен. Бірақ ол да адам, тек
адамгершіліктен жұрдай.Сонымен, өмір деген осы екен, тірі жүріп,
тіршілік етсем, менің өмірім, өмір сүргенім деу, шын мәнінде, өнегелі
өмірге жата бермесе керек. Ләпсім орындалуда, ұйқым тыныш, күлкім
жеткілікті, сонымен қатар, бір адамша еңбек те жасаудамын деушілер
мол-ақ.
Сонда соңғы кезде әдет-ғұрып, салт-сана, мейірім-шапағат, әділет
атаулыға, әсіресе, саналы қарттарымыз қанағаттанбауы неліктен деген
ой туады.
Осыған кілең жастарды кінәлай беру деген ақылға сыйымсыз ба