деймін.
Алдымен, әркім өз жолымен жүрсе, яғни бала, жігіт, қыз, аға ұрпақ,
ақсақалдық кездің өзін-өзі сақтау, жүру жолдары бар емес пе?
Дүниеге келген жас сәби-періште десе болады. Бәрін өзінен
үлкендерден үйренеді. Ендеше, әркімнің өз жолы деген рухани
тәрбиеленуден келіп шықса керек.
Мұғалімдердің бір педагогикалық кеңесінде оқытушы деген
өмірбақи әркімнің өз отанында, оң жақта отырған қызының мінезіндей
болуы керек: өнегелі, инабатты, үлгілі, ұқыпты, тұла бойы таза адам
қызығарлықтай, яғни, барлық жақсылық атаулы соның бойынан
табылуы керек дегенім бар еді. Біреуді тәрбиелеу үшін, сол адамның
188
өзі тәрбиелі болуы керек. Рухани тәрбие деген осылайша қалыптасса
керек.
«Ұлық болсаң, кішік бол!» деп жатады. Сонда сен
инабаттылығыңмен-ақ екінші біреуді тәрбиелейсің, үлгі көрсетесің,
ақырында тәрбиелейсің. Ал, керісінше, төсіңді керіп, көзіңді алартып,
қабағыңды түйіп, даусыңды ерекше шығарып тұрсаң, сенен кім үлгі
алады. Сенің асып-тасқандығың- әділеттілігіңнен айрыла
бастағандығың. Сенен екінші біреу қорқып тұр, сыйлап тұрған жоқ, сол
үшін ол саған тәуелді болып тұр. Соны сен түсіне біл! Қатал талап,
тәртіп те керек-ақ. Бірақ ол әділетті болсын. Әділет кеткен жерде,
сыйлау деген болмайды, тек қана қорқу бар. Ол саналы тіршілікке
жатпайды. Демек, санасыздықтың пайда болуы осыдан басталады. Сол
санасыздық бірте –бірте бойды жайлап алса, әдетімізге айналса, оны
қайтадан қалыпқа келтіру – қиынның қиыны.
Қарның ашса, тамақтансаң тоясың; киімің тозса, жаңартуға болады.
Ал, сананы саналыққа келтіру деген көптеген уақытты керек етеді.
Осыған абай болу керек. Шектен шығып бара жатқан да жағдайымыз
бар. Осыған қалай тосқауыл қоюға болар еді деп ойлаймын. Оған:
1.Мектепке дейінгі бала ата – ана тәрбиесінде. Оларды солар қолға
алса; 2. Мектеп жасындағы, студенттерді сол оқу орындары қолға алса,
керек десе, заң да шығарса; 3.Аға ұрпақ жастығыларды жұмыс
орнындағылар қолға алса; 4. Зейнетке шыққандарды ауыл ақсақалы
деген ұйым құрып (көше басқарушысы) керек десе, талқыға салып,
дұрыс жолға түсірсе. Мешітке барушыларды сол өз имамдары қолға
алса.
Сонда біршама қалыпқа түсер ме еді. Егерде көнбей жатса, керек
десе, полициядан көмек те сұрауға болар еді. Адамның ұжданы -
әділет, нысап, мейірімі – бар адамдарымыз молайып, адамгершілік
өмірге көшер ме едік. Сонда ғана өмір сүріп жүрміз деп толық айтар
едік. Ал осы қазіргіміз күн көрушілік – “существование” болып бара
жатыр ғой.
20/X -2001.
Шымкентте айына 2 рет шығатын “Ұлағат” атты газетке шықты.
қыркүйек, 2002 ж. №. 30 16 (18)
Жақсы {әйел, ана} қауым
Жанұяның бірден – бір егесі әйел болып саналады. Демек, ол үйдің
моржасынан түтін шығаратын сол әйел екен. Шыққан түтіннің түзу не
қисық түрі деген бір жұмбақ сөз бар. әрине, түзу шыққанына не жетсін!
Әйел баланың алғашқы әбзелдігі ас даярлауға шеберлігінен
байқалады. Ас даярлауда шебер еркектер де бар дегіңіз бар ғой. Оған
таласпаймыз. Дегенмен, қазан – ошақтың иесі - әйел. Өзбек халқында
ас даярлағанды еркектері өрескел көрмейді, қайта мақтаныш санайды.
Ал, қазақта қазан – ошаққа араласқан еркекті тым тәуір санамайтын
тағы бір жағдай бар. Олай болса, ең бірінші міндеті әйел ас даярлаудың
189
шебері болуы керек, сонымен қатар, көк бармақ болмай, он саусағынан
өнері тамған шебер де болу керек. Бұл өнерді ол туған анасынан
үйреніп келуі керек екен. Өз ұясынан ұшып, қалған өмірін өткізуге
келген тұрақты орны, яғни келін болып келген жерінде оның қолынан
тұз – дәм татушылардың назары осы келіннің ас даярлаған әбзелдігіне
түседі. Бұл – бір. Екінші бір жағдай ол ана деген атқа ие болуы керек.
Оның негізі – бала. Перзентті болу деген сөз – отан – жанұяның қазығы
қағылу.
“Ұшарымды жел біледі, қонарымды сай біледі”- депті қаңбақ. Ол
қаңбаққа ғана жарасады. Жаңа түскен келіннің жарасымы – перзенті.
Біле білгенге жас сәбиді сүю, еркелету, ұнатудың барлығы соның
анасын жақсы көру деген. Келген елің, жанұя мүшелерің бәрі сені
құрметтке бөлеп жатқанда, сен қалай болуың керек? Сен кішіпейілдігің,
ылтипатың, бауырмашылдығың, ізетіңмен сол жандардың ойынан
табылуың керек. Бұл сенің қауметтілігіңді білдіреді. Сенің үйің – кісі
түсетін үй болғаны дей бер.
Қазақ халқында атақты аналар болған. Солардың даңқы қолына
найза алып, жауды жапырғандығынан шықпаған. Сол тайпалы елге ана
болғандығынан, ағайынды алыстатпай, қауымдастырып, төңірегіне
жинай білгендігінен шыққан. Кісі күтуді тек қана ақыл – парасатты
барлар ғана білген. Осылайша өнегелі ісіңді өзіңнен кейінгілерге де
дарытсаң, өмір бақи сен келін– кепшік өмірде болмайсың, үлкейесің,
қолың ұзарады, басшылыққа жетесің. Енді сен өзіңнен кейінгілердің
ұстазы дәрежесіне жетесің, демек, қолың босайды, рақатқа бөленесің.
“Асықпаған арбамен қоян алған” деген осы. Менің бір келінді көргенім
бар: жанұясы өсіп- өнген жан. Ата-енесі, қайнаға, әпке дегендері мол.
Ішіп-жемі мол. Ішері алдында; ешнәрсеге зәру емес. Келімді – кетімді
кісілер де көп. Келіннің төркіні жоқ, жамағайын туыстары ғана бар екен.
Келіннің екі перзентті кезі еді. Жаны ашығансыған бір төркін жағындағы
жеңгесі: “ Сені көрсем, сен осы үйдің күңі сияқтысың. Үнемі ас
даярлаудан қолың босамайды. Көшеге шығып қыдыруды білмейсің” –
дегені құлағына кіріп кетеді. Ол күң сияқты емес, сол үйдің қатардағы
бір мүшесі болатын-ды. Сонымен, күйеуінен ажырасып тыныпты, екі
қызалағын да ала кетіпті. Алимент алып тұрады екен. Орнына ырысы
бар басқа келін де келіпті. Ол да екі бөпелі болыпты. Даладан ештеңе
де іздемейді, бәрі үйден табылып тұр. Кеткен келін бармағын енді
тістеуде көрінеді. Ойлаңызшы, қазіргі көшені кезіп, бір қаладан екінші
қалаға зырғып, ұйқыдан безіп, жүріп келе жатып тамақтанып жүрген
келіндер аз ба? Солар бақытты санай ма екен өздерін? Еркіндік болып
па сол да?!
20/XI – 2001.
Ақылсыз ажар – А2
«Бойын сылағаннан ойын сылаған артық»
190
«Сұлулық – түр мен мазмұнның сәйкестігі»
В.П. Белинский
Адам баласының ең бір көрікті, әрі сұлу мүшесі көз бе деймін.
Сол көзбен көріп, өзіміздің қалаған, ұнаған затымызды аламыз, әрине,
ажарлысын. Дәмі, қасиеті бірдей болып тұрса да, алманың қызылын
қалаймыз. Бұл – көзіміздің қалауы. Бұл жерде ақыл – парасат
дегеніңіз кимелеп араласа қоймаса керек. Онда тұрған не бар екен
дейміз ғой. Демек, көз адамның алғашқы пайымдау мүшесі екен ғой.
Осы пайымдау мүшені ақыл –парасатымыз үлкен сабырлылықта
ұстай білген жөн бе деймін. Қапелімде бұл кез келген кісінің ойына
келе де бермес, дегенмен, әр кезде жадында сақтағанға не жетсін!
Осы біздің көзіміз көргенде ақыл – парасатымыз оқи да біле ме
деймін: айтқызбай – ақ адамның айтатынын алдын ала көзден оқу,
қимылдан оқу, бет ажарынан оқу. Осылай оқи алатындар барлық
адамда бірдей болмауы да мүмкін. Дегенмен, әркімде аз да болса,
сол қасиеттерден болады деп есептеймін. Демек, сабырлылықтың
қажет жері дәл осы жерде керек – ақ сияқты.Әрине өзін-өзі білгенге,
өзіне-өзі есеп бере білетін адамға не жетсін! Көпшілігінде ондай
болмайтыны ұшырасады.
Бірден көзге түсетін адамның ажары бет әлпетінде болады. Оны
кез келген адам бірінші кездескенде – ақ байқаса керек. Ал, сол
ажарлы адам өзінің ажарын айнаға қарағанда ғана байқайды: өзін
басқалармен салыстырады. Оған ол қанағаттанады, масайрайды да.
Енді осы ажарға көпшілігінде парасаттылық жетіспей жатады. Оның
ақыры оны дандайсушылыққа алып барады. Осы дандайсушылық