Спыніўшы скакуна супроць дзядзькі, кат прадоўжыў:
— Вядома, ужо не ты будзеш ведаць! Іншыя на тваім прыкладзе стануць вучыцца, як паважаць законы! Яшчэ нават унукам сваім закажуць не браканьерыць!
— Да сёмага калена памятаць будуць! — падказаў Гедройцу напарнік.
Гэтак распаляючы сябе, кат крутануў скакуна зноў, на-крычаў на дзядзьку Герасіма яшчэ, гыркнуў на мужыкоў, на сваіх чаляднікаў ды паказаў канцом шаблі на яму, адкуль цэлай вёскай бралі гліну для печаў.
— Кабыла, туды мне яго давай!
— Слухам, найяснейшы пане!
— Мігам!
— Я ўмомант!
Соцкі рынуўся да асуджанага:
— Ну, пайшоў! А вы, мужыкі, чаго тут з кіямі прыстаў-лены? Вядзіце!
Кацярыну і Надзю агарнуў смяротных страх, але да валуноў ногі іхнія бытта прыраслі. Аніяк не маглі адарваць зачараваных вачэй ад дзядзькі Герасіма.
Паспелі яшчэ ўбачыць, як падаў ён над ямай на калені. Як выцягваў шыю, водзячы падбародкам, бытта яму муляў каў-нер. Як пытаўся ў вусача, ці зняць яму шапку. Як вусаты і страшны чалавек чамусьці ад усяго гэтага раззлаваўся яшчэ больш ды гыркнуў мацней. Як злезшы з сядла, замахнуўся з усяе сілы шабляй ды крэкнуў:
— Э-эк!!
Толькі цяпер дзяўчаткі сыпанулі з усіх ног у канец вёскі.
ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ
Раздзел першы
Гаспадарлівы Яўхім
«Учора я апісала Табе, сынок, як з Анютай стаяла каля лазовай сценкі ды слухала старых арабаў, а на дум прыйшоў бедны дзядзька Герасім з Путрышак, з якім нашы таты выраслі. Зараз апішу, што ў той дзень выдарылася яшчэ страшнае, зірну толькі праз акенца на Замкавую вуліцу.
На дварэ — глыбокая зіма. Рухомы мост перад замкам узняты, таму вуліца пустая, бо па горадзе прайшла ўжо варта. Пратрубіла сігнал — гасіць і святло ды зачыняць брамы і дзверы. Рэчка яшчэ не стала. Выразна чуваць злавесны сык крыгаў, якія на сваіх магутных плячах прэ Нёман.
На дрэвах — гаматная навісь снегу. Белая рыза пакрывае схілы Замкавай гары.
На выслізганай палазамі дарозе цямнеюць утаптаныя капытамі конскія яблыкі.
А пад нашай сцяной, дзе летам пунсавелі кветкі, сіратліва тырчаць сані. Накрыты гунькай, пушысты ад інею конь жуе з торбы аброк I чакае раніцы, падымаючы наперамену то адну нагу, то другую,— холадна небараку.
З саней тырчаць шкляныя бутлі ад тэрпенціну. Але вязуць іх не са смалярні.
Гэта наш Яўхім запанібрата з нячысцікам — у склепе гоніць з брагі гарэлку. Ен прадае сялянам навакольных вёсак, а то мяняе яе гандлярам на воск для свечак — нейкі дзядзька, мабыць, за таварам да яго на санях якраз і з'явіўся.
А што? Зрабіў чалавек добры інтэрас і рэжацца I зараз недзе ў карты з панамаром. Гульні ў косці, карты забараняе каралеўскі закон, але ж ён не датычыць нашага Яўхіма. I на ноч заставацца нельга мужыку ў горадзе, ды дзяцюк меў уплывовага абаронцу.
На днях — усеначная. Ісці на яе за так нікому не хочацца. Каб людзі на ёй не драмалі, ноч правялі ў малітвах, каб хоць дружна на яе з'явіліся, некаторыя гарадзенскія касцёлы ды цэрквы вымушаны абяцаць у час службы на ўсеначнай кожнаму прыхаджаніну паўкварты. Для гэтага гарэлкі яны ў Яўхіма заказваюць па пяцьдзесят і болей бутляў.
Матушка ігуменша гаспадарлівая, прыкрывае на ўсё вочы. Бо хоць у кляштары і грэх важдацца панамару з нячыстай сілай, але ад Яўхімавых гешэфтаў і нашаму кляштару перападае не мала, за што панамара цэнім мы ўсе і шануем.
Зрэшты, бог з ім, няхай сабе Яўхім камбінуе — сапраўдны мужчына не можа хадзіць па простай дарожцы ды не прырабляць набаку, а я пачну далей крэмзаць на паперу пра свае прыгоды, якіх, сыне, мабыць, хапіла б не на аднаго бывалага чалавека. Што зробіш, такая ўжо мая доля.
А во — са склепа вылез і сам панамар ды ідзе да бутляў. У руцэ нясе жалезны каганец, з яго падаюць доўгія, агністыя слёзы смалы і, напэўна, у снезе сычаць...»
З-за чаго да Ганны Рыгор прыходзіў і жабы рахаталі
Покуль Кацярына ўспамінала беднага Герасіма Кошку, сонца над кашарай перавалілася за небасхіл. У Палесціне не тое што пад Гародняй, калі раўнадушная да людскіх клопатаў цемра ды поўная цішыня сваім царствам вялікага спакою і та-ямніцы паступова агортвала Путрышкі ды навакольныя лясы.
Там цямнее адразу.
Тады яшчэ больш на адной ноце ўзнімаюць свае зыкі цыкады. I вакол Кацярыны зараз стаяў такі звон, што не стала чуваць цюрчэння арыка і аж трымцела паветра. Палавінка месяца, якая дагэтуль цьмяна тырчэла на небе сіратлівай долькай мандарынчыка, яшчэ і пакрытага плесенню, раптам заззяла, і ўсю пустыню навокал заліло святло.