— Чаго чакаць?.. Вы ж казалі…
Маці паглядзела на Альбіну і заплакала.
— Мала што я казаў… — хмыкнуў гэбіст. — Ты бо лей слухай, асабліва перад тым… Як сёння на свет на радзілася…
— Мама… — сказаў маленькі Мірон на руках у маці, якая ўжо яго не адпускала, як ім баранілася. І праз паўзу яшчэ сказаў, гледзячы на гэбіста: — Тата…
Гэбіст начыстую здзівіўся.
— Глядзі ты! Колькі яму?..
У маці адразу высахлі слёзы.
— Загаварыў… Чуеш, Альбіна, загаварыў!..
— Бадай бы ты… — стоячы, ківалася з боку ў бок Альбіна.
— Ну, стаўбунчык, расці вялікі… — пацягнуўся гэбіст паказытаць маленькага Мірона, але маці адвярнулася, засланіла… — У мяне таксама расце, больш за два гады яму, а не гаворыць… Чаму не гаворыць, га?
— Няма з кім, — сказала, ківаючыся, Альбіна.
— Ты чаго ківаешся? — уз’ятрыла гэбіста. — Расківалася!.. Я магу тое, што магу! Рапарт напішу, гільзу дашлю!.. А мог бы не пісаць і не дасылаць, яно мне трэба?.. Ды няхай глядзяць, а то панаехалі з дыпломамі!.. А вы чакайце.
— Чаго чакаць?.. — зноў спытала маці.
— Чагонебудзь! — адрэзаў гэбіст, ідучы да машыны. — Усе чагонебудзь чакаюць.
Чакаць давялося доўга — маленькі Мірон і гаварыць навучыўся, і лічыць, і чытаць, і пісаць… Навучыўшыся ўсяму гэтаму, ён смутна адчуваў, што страціў нешта больш істотнае, болей важкае, чым здабытае ўменне лічыць і чытаць, але не мог усвядоміць, што? Проста адчуваў, што страціў… Асабліва пранізліва адчувалася гэта тады, калі маці пыталася: «Міронька, дзе наш баць ка, калі ўжо вернецца?..» — а ён зусім не ведаў, што ад казаць.
Ён неяк падумаў: «А што страціў Яромха, якога не стала?.. Уменне гаварыць, лічыць і чытаць?.. Ці нешта большае, ці нічога не страціў?.. Яромхі нібыта няма — і ўсё ж ён ёсць, а бацька нібыта ёсць — і ўсё ж яго няма… Абодва яны далёкія, як другое і трэцяе сонца над ней кай планетай, а ўсе астатнія жывуць, як жылі — і толькі тое і адбываецца…»
За час, пакуль чакалі бацьку, шмат чаго адбылося — маленькі Мірон сястру займеў. Да таго ж не малодшую, як яно звычайна бывае, а старэйшую, з якой прыехала аліменты шукаць першая бацькава жонка. Дазнаўшыся, чаму няма аліментаў, яна адразу яшчэ некуды заспяшалася, а Ефрасінню, Хрузьку пакінула. «Няхай у вас пабудзе, куды мне з ёй?.. Ні начаваць няма дзе, ні карміцца чым…»
Хрузька, на шэсць гадоў старэйшая за Мірона, рас казала яму, як яны з братам — тым, другім братам — галадалі, адну траву елі, як у Сухім Доле — там, дзе яны жылі — дзёгцем ім вароты мазалі, бо маці Хрузькіна, чар навую атрымаўшы, калмыка ў хату пусціла, аднарукага, але спраўнага ў гаспадарцы, а бацька аказаўся жывы… Ці ж маці вінаватая?.. Яна ж, калмыка ў хату пускаючы, думала, што бацьку забілі смерцю героя, а без мужыка — хоць якога — паспрабуй пражыві, мужык наогул бабе па трэбны. Дык бабы сухадольскія ўз’еліся на яе: «Ты кур ва! Мы сваіх франтавікоў і з чарнавымі чакаем, ці мала што здараецца!..» — а спраўнага мужыка ў Сухім Доле ніводнага за вайну не засталося, яны б таго калмыка і без рукі, і без нагі сабе забралі… І Хрузька пыталася: «А які мой бацька, ну, які ён?..» Маці дала ёй фотаздымак:
«На, глядзі». На фотаздымку бацька выглядаў суровым: у вайсковай форме, зацягнуты ў партупею — цэліўся ў некага з пісталета. «На таварыша Варашылава падоб ны», — сказала Хрузька. Мірон не ведаў, хто такі тава рыш Варашылаў, і распавядаў Хрузьцы, які бацька ге рой, колькі ён немцаў на вайне пабіў і колькі тут пабіў бандытаў, і як па іх, па бацьку і зусім тады маленькім Міроне, бындыты стралялі ў лесе пад Багушамі, а дзядзька Яромха, які быў матросам, засланіў іх ад кулі і сам загінуў, а злыя, як і ў Сухім Доле, людзі выкруцілі ўсё так, нібы гэта бацька забіў дзядзьку Яромху…
— Скрозь несправядлівасць, — уздыхнула Хрузька. — І ў нас, і ў вас… — І Мірону няўтульна стала: яму здало ся, што справядлівасці няма ва ўсім свеце.
— А які таварыш Варашылаў? — спытаў Мірон.
— Вялікі… — Хрузька ўстала зза стала, за якім яны снедалі, паднялася на цырлачкі і ўскінула рукі ўгору. — Трохі меншы за таварыша Сталіна… — яна апусцілася на пяты… — але вялікі.
— А таварыш Сталін які?.. Хто ён, гэты Сталін?
Яны елі бульбу, макаючы яе ў алей з падсмажанай цыбуляй, і Хрузька не данесла бульбіну да роту, вылупіла на Мірона вочы — і так з разяўленым ротам і вылупленымі вачыма і засталася…