Нас загналі ў кінутую, пустую стайню, да якой не дайшлі мы ўчора ў снегапад зе з паўвярсты. Калі б дайшлі, усё было б інакш. Мы б ваявалі — і нас бы про ста пазабівалі, як забілі, на іх шчасце, трох нашых вар тавых.
За рукі і ногі нас прывязалі да стаякоў у стойлах — дванаццаць з аднаго боку і адзінаццаць з другога. У дзвярах стайні стаялі каністры, ад якіх пахла бензінам. Адна дзверына была знята з завесаў і ляжала пасярод стайні на жардзяных, толькі што збітых козлах.
— За такі вялікі стол мы звычайна запрашаем гас цей, — пачаў гаварыць Жандар. — Але не вас, бо вы не госці, а ворагі. Вы прыходзіце сюды ворагамі амаль дзвесце гадоў. У адзін з вашых прыходаў вы спалілі тут жывымі семсот дваццаць шэсць чалавек, мужчын і жан чын, старых і дзяцей… Вы спалілі іх у стайні — і мы так сама хацелі спаліць вас у стайні, бо ў свеце павінна быць справядлівасць. Ва ўсім і для ўсіх… — Жандар паглядзеў на Ясу, пасля на мяне. — Але мы перадумалі. Ніхто не хоча паміраць — і мы пакінем вас жыць. Мы адпомсцім вам так, што помста пойдзе ў будучыню — і ні вы сюды не вернецеся, ні дзеці вашы, ні ўнукі і праўнукі на зям лю нашу не ступяць. Мы спакладзем вас, як парсюкоў, бо вы і ёсць свінні.
— Яны самі сябе выпакладуць, — сказаў Ясу. — Кожны кожнага.
— Кожны спакладзе кожнага. Мы толькі пакажам, як… Па знаку Жандара «чэхі» развязалі сержанта Целяшэ ева, усцягнулі на рог стала, садралі порткі. Двое загнулі яму, разводзячы, пад краі стала ногі, двое прыціснулі галаву і рукі, а яшчэ адзін рэзануў паміж ног і кінуў тое, што выразаў, у стойла, дзе толькі што стаяў сер жант. Той, не разумеючы яшчэ, што адбылося, ускочыў, адразу ўпаў і, пырскаючы крывёй, падбіраючы порткі, папоўз па сваё…
— Цяпер ты, — падышоў Жандар да камандзіра на шай разведгрупы капітана Сільнова. І паказаў на мяне. — Яго.
Сільноў плюнуў яму ў твар.
— Як сабе хочаш, — спакойна выцерся Жандар і падаў знак «чэхам».
Капітана ўскінулі на стол, адрэзалі вушы, нос, губы, выразалі язык, выкалалі вочы, адсеклі ў кісцях рукі і ў шчыкалатках ногі, рэзанулі ўрэшце паміж ног і адкацілі, як абрубак, да сцяны.
— Так будзе з кожным, хто адмовіцца, — сказаў Жандар і спытаўся ў мяне. — Ты адмаўляешся?
— Забі мяне, Ясу, — папрасіў я. — Па былой дружбе.
— Ты надта многа хочаш, — адказаў Ясу. — Я ж сказаў табе тым разам: не прыходзь.
— Да капітана яго! — загадаў Жандар, але Ясу спыніў Жандара.
— Не. Гэты хай жыве, каб помніў… Ён не хоча, дык яго захочуць. — І Ясу ткнуў пальцам у салдата Бігіна, які цягаўся за мной, як хвост, і па першай, і па другой ча чэнскай вайне. — Ты!
Салдат Бігін не адмовіўся… Сказаў толькі: «Гэта і стоячы можна зрабіць, нашто на стол валачы?..»
Праз дзень, калі нас, дваццаць кастратаў, бо яшчэ двое адмовіліся і засталіся абрубкамі ў стайні, перакідвалі на самалёце з Маздоку ў Маскву, салдат Бігін павесіўся на дзязе ў прыбіральні. Калі б за намі не глядзелі, не ён адзін павесіўся б. Па дарозе з вайны дахаты ўсім адкры лася, якімі і да чаго мы вяртаемся.
Я не спрабаваў павесіцца, бо ведаў, хто мяне заб’е…
Падаючы ў роўны шум вады пад запрудай, які я звык любіць, я паспеў яшчэ пачуць галасы.
— Рыбам на корм, — сказаў той, што ўдарыў мяне першы, а другі запярэчыў:
— Тут няма рыбы. Атручаная рака.
— Усё атручанае, — сказала трэцяя.
— Нейкая рыба павінна быць…
Яны заспрачаліся, але я ўжо іх не слухаў. Калі ты на рэшце мёртвы, табе ўсё адно, ці ёсць рыба ў рэках.
Верасень 1998 г., Менск, лістапад 2001 г., Хельсінкі.
ЧМЕЛЬ І ВАНДРОЎНІК
Прыпавесць
На саракавіны Васіля Быкава
Чмель паміраў. Так сталася, што пад дзень народзінаў.
Ён быў мудрым чмялём — і ведаў, што рыбы, птушкі, звяры і ўсё, што нараджаецца, і людзі, памірае, і кветкі, і таму, мусібыць, і чмялі, але не ведаў, як, і што пасля, і трохі баяўся…
Таму яму падумалася, што ёсць чмяліны Бог.
Ён быў мужным і моцным чмялём, жыў невыносна доўга і не стаміўся невыносна доўга жыць, аблётаўшы ці не ўвесь чмяліны свет і яшчэ схадзіўшы на вайну. Вайна была вялікай, але не большай за свет, і ён здзівіўся.
І яшчэ здзівіўся, што яна, вайна, яму не замінала.
«Тады што ж, — ён падумаў, — можа замінаць?..» І выходзіла, што нічога.
Адна смерць.
«Але ж не можа яна, смерць, — ён думаў, — быць большай за жыццё?.. Як вайна не можа быць большай за свет».
Мудрасці, каб падумаць інакш, не хапіла. Ён зразумеў, што ў тым, пра што падумаў, няма мудрасці. «Тады дзе яна і ў чым?…»