Бог сказаў: «Кароткага шляху не бывае».
Чмель пачуў. Памаўчаў і кіўнуў, лежачы: «Гэта так». Вандроўнік рушыў да дзвярэй, у якіх чмель спыніў яго.
— Чакай. Апошняе… Скажы ім, што хачу памерці ў сваім ложку.
— А самі вы…
— Казаў. Не чуюць… Баяцца, што памру. Вандроўнік кіўнуў і выйшаў.
— Ну што?.. — кінуўся на калідоры да вандроўніка святар, і вандроўнік зманіў:
— Не разумее.
— Ён хоча памерці ў сваім ложку, — сказаў вандроўнік доктару, і той адказаў:
— Ведаю.
— Тады чаму не?..
— Бо ён штучна жыве. І калі я адключу яго ад штуч нага жыцця, памрэ ці імгненна, ці па дарозе ў машыне. Што мне рабіць?..
Вандроўнік павагаўся і сказаў:
— Адключы. Ён не памрэ па дарозе. Доктар бяссільна развёў рукамі:
— Я доктар. І чужы, як і ты. Няхай ягоныя скажуць…
— А што яны?..
— Не чуюць. Баяцца, што памрэ.
Вяртаючыся дахаты, вандроўнік у каторы раз нама гаўся ўцяміць: хто такі чмель і што такое Бог?.. Калі Бог, — думаў вандроўнік, — у якога чмель не верыць, усё адно ў чмялі, значыць, Бог ва ўсіх. Як душа, якая і ёсць чмель, і ёсць Бог. Які адначасова і паўсюдна ва ўсім гэткім бясконцым, што немагчыма ўявіць, Сусве це… Дзе штоімгненна запальваюцца і пагасаюць у нечым лятучым, што ляціць і ўніз, і ўверх і адразу ва ўсе бакі, мільярды мільярдаў зорак, і маленькая лятучая душа роўная ўсяму бясконцаму лятучаму Сусвету, у якім ад бясконцасці да бясконцасці — усё адно ў адным, і ўсё гэта разам і ёсць Бог…
Мудрасці, каб падумаць інакш, не хапіла. Вандроўнік зразумеў, што ў тым, пра што падумаў, няма мудрасці.
«Тады дзе яна і ў чым?…»
Выходзіла, што, калі не ў ім, у вандроўніку, тады ў вандроўным Богу.
Тут узнікала праблема…
Богу было не да авадня — і авадзень не памёр. У ім замянілі ўсё аваднёвае на новае, і ён далей застаўся жыць і баяцца памерці…
Чмель памёр у шпіталі ў той дзень, у які некалі па чалася вайна, на якой пражыў ён жыццё. Святара ён так і не паклікаў, але Бог, які быў у чмялі, пахаванне ягонае наладзіў, як свята… Было бясконца ціха — свят ло і дыханне, і ў святле і дыханні луналі белыя сцягі з чырвонымі слядамі крывінак.
І нікога на машынах, каб пыл не ўздымалі… Вандроўнік ішоў за труной і ўспамінаў, як маліў чмяля, калі той памёр, каб падаў якінебудзь знак, што ўсё тое, пра што яны апошнім разам гаварылі, так і ёсць, і як чмель падаў знак: калі ўсчаўся гвалт і крык, падняў свой зашклёны партрэт, бо абраза не было, і гваздануў яго аб падлогу, шкло пырскамі ў крык і гвалт разля целася: «Сціхніце!..» І яшчэ згадаў вандроўнік, як пад клавіятурай друкарскай машынкі, якая дасталася яму ад чмяля, знайшоў прыклееную паперынку, на якой чмя лём было напісана:
«Ёсць першая старонка… З Богам!»
Ліпень 2003,Менск.
АДЛЮДАК
— Людзі любяць тых, хто любіць іх, — ідучы да дзвярэй, сказала Антаніна. Яна кожнага разу нейкай адной фразай рабіла выснову з іх нядзельных гаворак. У астатнія дні, апроч нядзелі, гаварыць Нічыпару не было з кім, таму ён спытаўся ў спіну Антаніне:
— А Бог?
— Бог таксама, чым ён лепшы за людзей?.. — штурх нула Антаніна набрынялыя за зіму дзверы і, ужо зачы няючы іх, нібы сама сабе дагаварыла: — Ці горшы…
З гэтага вынікала, што любіць Нічыпара няма каму, бо сам ён не любіў ні людзей, ні Бога.
А за што іх любіць, людзей?.. Тая ж Антаніна, калі ён на вядро ўраніцы схадзіў і перакуліў яго, злазячы, раззлавана пракінула: «Хутчэй бы ты памёр!..» Пасля, падлогу падмы ваючы, хітраваць пачала: «Не таму, што мне твая хата па трэбная, а каб не мучыўся: усё адно ты з сябе анічога до брага ўжо не вымучаеш. Толькі тое, што ў вядро».
Яна і ў царкву ці не для таго пайшла, каб папу ска заць, што Нічыпару хутка капцы. Скуль яна ведае: хут ка, ці не? Вяшчуння знайшлася…
Нешта рана яна сёння ў свой горад з’ехала… Толькі з царквы вярнулася — зазбіралася: сэрца ёй прыціснула, да доктара трэба. Якія ў нядзелю, хоць і ў горадзе, дак тары? Пабыла ў царкве, памалілася — сядай ды памірай, квахтуха…
Сэрца ёй прыціснула… Нічыпару вунь трэці дзень цісне — і што?.. Нічога. Яно цісне, ён трывае…
Калі б не напляла папу, што Нічыпар канае, той бы не прыпёрся: «Вялікдзень бліжэе, лепш да Вялікадня па спавядацца…» Думае, што Нічыпар скажа яму на спо ведзі, дзе золата схаваў. А як адчуў, што ўсяго яго ба чаць Нічыпар як голага, дык няёмка стала, дыму пачаў напускаць: «Вам Антаніна сёння нічога не казала?..»
Што магла сёння сказаць Антаніна?.. Тое ж, што й тыдзень таму. Глупства якоенебудзь бабскае. Ці што небудзь, ад некага пачутае.