— Вы думалі, што я бруднейшы за вас. Многія пра іншых гэтак думаюць. Нібы праз тое самі чысцей шыя.
Колькі гонару набраў адразу! Ну, памыліўся Нічы пар… А мог жа і не памыліцца, маглі плёткі быць не плёткамі… Вось калі б поп у наколках быў, дык цікава: распрануўся б?..
Наўрад ці…
— Не трэба іх клікаць, — паспрабаваў спыніць Нічыпар папа, які, ні на што ўжо не пытаючыся ў гаспадара даз волу, пастукаў у вакно і махнуў рукою ў падворак, каб заходзілі.
— Чаму не клікаць?..
Мокра прарыпелі, расчыняючыся, дзверы ў сенях.
— Гэта яны казалі, што вы сядзелі, што ксяндзом былі. Дык нашто вам…
— Заходзьце! — крыкнуў у сені, ці не пачуўшы, ці не захацеўшы пачуць Нічыпара, поп.
— Дык нашто вам д зеля іх старацца, грахі адпу скаць?.. — дагаварыў Нічыпар, але на гэта поп нічога яму не адказаў, бо адчыніліся дзверы з сяней у хату, і на па розе ўзнік, як і ўраніцы, Казімір, дапамагаючы перацяг нуцца цераз парог Зэнусю на мыліцах. Абодва, не рас пранаючыся, пракульгалі да печы і селі на лаву.
Зэнусь быў сівы, як лунь.
Казімір закашляўся — і кашляў, страсаючыся ўсім целам, доўга… Яго апошнімі гадамі моцна мучыла дыхавіца, і Нічыпара зноў здзівіла, што ён яшчэ жывы.
Поп сеў на сваё крэсла — пасярэднік паміж людзьмі і Богам…
— Халера на яе… — адкашляўшыся, сказаў Казімір. — Здароў, Нічыпар…
Нічыпар кіўнуў, лежачы:
— Бачыліся…
— Як ты?
— Не кашляю…
— А я во керхаю, халера на яе… Дактары кажуць: трэба ў шахты саляныя ехаць… Ды куды ўжо паедзеш…
Зэнусь паставіў мыліцы да печы і сядзеў, упершы ся рукамі ў лаву, позіркам — у падлогу, не гледзячы на Нічыпара.
— Вы б, можа, распрануліся… — прапанаваў поп. — Яно не горача, але ўсё ж… — І спытаў, убачыўшы, што яны не збіраюцца распранацца. — Дык што?..
— От жа, халера… — зноў зазбіраўся закашляцца Казімір, але не закашляўся, бо Зэнусь сказаў, не мяня ючы паставы і не адрываючы вачэй ад падлогі:
— Вінаваты я перад табой, Нічыпар…
Сказаў і змоўк, нібы чакаючы, што Нічыпар спытае: у чым?.. Нічыпар не спытаў, і Зэнусь стаў расшпільваць плямістую, падобную на вайковую, куртку:
— Зацёпла ўсё ж…
— А мне дык не… — абхапіў сябе за плечы Казімір, апрануты ў доўгае, скрозь выцертае паліто з шэрага сук на, якое насіў ці ні ад вайны. Да дзірак яно не знасілася толькі таму, што апранаў яго Казімір разы чатыры ў год, на вялікія святы, альбо тады, калі падзея здаралася ней кая выключная. Паколькі свята вялікага не было, зна чыць, выключнай падзеяй ён палічыў сённяшні візіт да Нічыпара, хоць калі ўраніцы прыходзіў, то быў апрану ты, як звычайна, у фуфайку. — Пры маіх лёгкіх яшчэ за студзіцца, дык адразу… — і ён дакашляў тое, што заста лося ад папярэдняга разу. — От халера…
Праз вузкае вакно насупраць печы раптам успыхнулі жаўтаватыя праменні вечаровага сонца, і ў іх шчыль ным, нібы пражэктарным, святле замітусіліся з пылам чырвоныя кропелькі, выкашляныя Казімірам. Поп рэз ка пасунуўся ад Казіміра і ягонага кашлю — ледзьве не перакуліўся разам з крэслам. Праз гэта яму стала няём ка, ён сказаў Казіміру: «Вы б курыць кінулі, дык лягчэй было б…» — і Казімір сказаў, кіўнуўшы: «Хутка кіну…»
Зэнусь расшпільваў куртку адной рукой, гузік за гузікам, і відаць было, як яму робіцца ўсё болей душ на і душна, а пад гузікамі яшчэ замок аказаўся, з якім ён ніяк справіцца не мог, але нарэшце адцягнуў язычок замка ад горла:
— Ху…
— Можаш не казаць нічога, — сказаў Нічыпар. — Мне не трэба.
Казімір адразу ўстаў з лавы, за плячо курткі пацягнуў Зэнуся:
— А я што казаў?.. Пайшлі!..
Зэнусь, вызваляючыся, трохі пасунуўся па лаве і апынуўся якраз у слупе святла, што коса, як кроква на даху, клалася з вакна. Срэбрам заблішчэла сівізна, свят ло ўдарыла Зэнусю ў вочы, якія адразу заслязіліся, і ён загаварыў, прыціснуўшыся спінай да печы і невідушча гледзячы ў святло:
— Яно і мне не трэба было, пакуль Данута не пры снілася… На першы дзень вялікага паста… пасля яшчэ тры ночы запар. І ўсё з адным: пакайся ды пакайся, павініся ды павініся. Скажы Нічыпару, што сталася з сынам ягоным. Каб гатовы быў з ім спаткацца…
Нічыпар павярнуўся з боку на спіну, каб не глядзець на Зэнуся, слёз ягоных не бачыць, ды ўсё адно бачыў і яго, і слёзы, а тут яшчэ Казімір з папом утаропіліся ў Нічыпара: як табе, маўляў, такое? — таму ён спытаў:
— Якім маім сынам?..
Спытаў ён абы спытацца, бо калі яно ўсё было і ці было наогул, але пытанне ягонае дадало, здалося, сілы Зэнусю, які ўжо далей казаў, не спыняючыся — да са мага канца…
— Яно праз выпадак усё выйшла, я наўмысна не думаў… Калі мяне забралі, дык у раён на матацыкле павезлі, і паехалі там якраз паўз дома, дзе Зося, сястра мая жыла — а яна ў вакне. Убачыла мяне і да свайго ка ханка кінулася, якога аж з Масквы прыслалі, і ён нібыта і начальнікам ніякім не быў, але над усімі камандаваў. Ён і сказаў следчаму, таксама маскоўскаму, каб замяніў мяне на некага… Таму ўсё адно, каго пасадзіць, але як замяніць? Паказанні нейкія трэба, што не я вінаваты, а нехта. Следчы пытае: хто можа даць паказанні?.. Я і сказаў, што, можа, Казімір, усё ж брат, хоць і стрыеч ны… Тады паехалі па Казіміра, ён і напісаў, як старшы ня сельсавета, што я не вінаваты. А следчы кажа: гэтага мала. Трэба яшчэ напісаць, хто…