— От каб гэта пачулі!..— Ён не дагаварыў, спахапіўся — не меў права называць членаў падпольнай групы без іх ведама, хаця, безумоўна, трымаў на ўвазе іх.
— Хто? — Рука Якімава паймала яго руку.
— Ды ўсе... Вяскоўцы ўсе нашы — каб ведалі!..
— Але ж гэта не кожнаму раскажаш. Неабходна быць упэўненым — каму даверыцца.
— Не, трэба, каб ведалі ўсе,— міжвольна запярэчыў Аляксей і тут жа адразу згадзіўся: — Варта падумаць — каму.— Ён сказаў, а сам ужо ведаў: першаму — Мішу, канешне.
Чакаць раніцы Аляксей не стаў. Пабег і пашкрабаў па шыбіне ў акне каля яго ложка. Міша быццам чакаў яго, выскачыў адразу.
Раніцай Міша пайшоў да сваёй цёткі Арыны запалак пазычыць і ўвёў ёй у вушы навіну. Нібыта хтосьці з вяскоўцаў учора вазіў збожжа малоць на млын у Салтанаўку, дык чыгуначнік нейкі расказваў, што Чырвоная Армія дае немцам жару на Волзе. Апоўдні, калі Аляксей браў ваду ў калодзежы, да яго падышоў дзядзька Сідар.
— Чуў, інжынер, немцы да Волгі пруць, а ім там косці трушчаць! — Хворы на ўдушша, ён цяжка дыхаў, а выцвілыя вочы яго блішчалі.— Чыгуначнік адзін гаварыў.
Дзядзька чамусьці лічыў, што Аляксей абавязкова вывучыцца на інжынера, і таму называў яго так.
«Чыгуначнік гаварыў,— узрадаваўся Аляксей.— Гэта тое, што трэба». А дзядзька Сідар, памаўчаўшы, незразумела чаму сказаў:
— Ну, чыгуначнік, дык хай будзе чыгуначнік.
Навіна абляцела вёску. Людзі абмяркоўвалі яе з радасцю і надзеяй, якая дужэла ў трывожных, абцяжараных скрухаю сэрцах, святліла журботныя твары і распраўляла ссутуленыя плечы.
Якімаў яшчэ не раз прасіў у Аляксея адвёрткі, і яшчэ неаднойчы яны слухалі Маскву.
Навіны распаўсюджвалі ўжо ўсе члены групы — расказвалі моладзі, хлопцам і дзяўчатам, а тыя неслі іх далей з хаты ў хату. Людзі пачалі смялей супраціўляцца акупантам і іх паслугачам: укрывалі хлеб і жывёлу, цёплую вопратку, якую тыя збіралі для ваяк, што рваліся да Сталінграда; ухіляліся, дзе толькі можна было, ад выканання павіннасцей. Аляксей бачыў гэта і трыумфаваў.
Асабліва ўразіў яго адзін выпадак.
Ціхім днём на пачатку зімы вяскоўцы па загаду акупантаў звялі на плошчу коней. Ветэрынарная камісія павінна была адабраць прыгодных для войска, якому пільна спатрэбіўся гужавы транспарт.
— Не бядуйце, людзі, германская ўлада справядлівая, неўзабаве верне вам коней,— распінаўся ў купе мужчын і жанчын стараста Асцюк.— От толькі нямецкая армія разаб’е бальшавікоў. Яна ўжо ў Сталінградзе.
Дзядзька Сідар, які стаяў воддаль, праціснуўся скрозь натоўп, падышоў да яго.
— Адкуль табе пра гэта вядома? — спытаў, і бляклы яго твар пабарвовеў ад гневу.
— Пан камендант гаварыў,— пыхліва адказаў Асцюк.
— Дык вось што, пан стараста (дзядзька саркастычна націснуў на слове пан), не ў той бок ты вушы настаўляеш.
Асцюк натапырыўся, быццам збіраўся скочыць, наваліцца на яго.
— А ў які трэба настаўляць?
— Не ведаеш? Падкажу табе: у які людзі.
— Дык я што, не чалавек? От што, Сідар, лічы — не было гэтай гаворкі,— пагрозліва прасіпеў Асцюк.— А то б я...
Дзядзька Сідар не даў яму дагаварыць:
— Чаму не было? Была-а... Ото ж чыгуначнікі на млыне, па ўсяму відаць, хутка яшчэ нешта раскажуць. А мяне ты не палохай. Арыштуеш? — Схапіўся за грудзі, пахаўкаў раскрытым ротам.— Мне ўжо не страшна, не — днём раней, днем пазней...— I запальчыва выгукнуў: — Раскажуць! — Ступіў у натоўп.
У тыя дні як не адзін за адным на ўсход ішлі эшалоны з салдатнёй, з танкамі, з артылерыяй. Відаць, да Сталінграда, дзе вялікае гітлераўскае войска трапіла ў акружэнне. Аляксей з нецярпеннем чакаў, калі Уладзімір Якімаў зноў пакліча ято: «Прыходзь паслухаць». Але той не клікаў. Тады ён падпільнаваў, калі Якімаў вяртаўся з дзяжурства.
— Можа, сёння прыйсці? — спытаў з надзеяй.
Уладзімір журботна развёў рукамі:
— Сапсавалася канчаткова.
ПАДАРУНАК ПАЛІЦАЮ
За акном то завываў, нібы стагнаў, то сціхаў вецер.
Якімаў ускочыў у хату, быццам хто гнаўся за ім. Высокі, худы, у два крокі сігануў да канапы, што стаяла ў прасценку паміж вокнамі, сеў.
— Там ёсць хто? — кіўком галавы паказаў на квяцістую паркалёвую шырму, якая занавешвала ложкі.