СХВАТКА Ў КАНОПЛЯХ
Вёска жыла насцярожана. Невядома адкуль, як горкі ўдушлівы дым, распаўзаліся розныя трывожныя, а то і панічныя чуткі. Дзіва што — каторы тыдзень амаль несціхана за Дняпром глухімі навальнічнымі грымотамі грукатаў фронт. «Як жа ён дакаціўся сюды, чаму назад яе рушыў?..» Аляксей роспачна, пакутліва думаў, а заадно і паўтараў: «Таварышы! Грамадзяне! Браты і сёстры! Байцы нашай арміі і флота! Да вас звяртаюся я, сябры мае!..»
Словы Сталіна. Сам Сталін звяртаўся так да народа. Ён заклікаў арганізаваць бязлітасную барацьбу з усякімі дэзарганізатарамі тылу, знішчаць шпіёнаў, дыверсантаў, варожых парашутыстаў. Патрабаваў пры вымушаным адыходзе часцей Чырвонай Арміі нічога не пакідаць ворагу, усё, што нельга вывезці, эвакуіраваць — знішчаць... Выходзіць, немцы і сюды могуць прыйсці?.. Але ж трэба змагацца — не пусціць іх далей, выгнаць...
У тыя дні Аляксей працаваў прадаўцом у магазіне. Дзесьці год таму назад гэтую пасаду заняў яго бацька. Як толькі пачалася вайна, бацьку мабілізавалі ў армію. Увечары ўручылі позву, а раніцай ён ужо крочыў насустрач свайму трагічнаму салдацкаму лёсу. Магазін нікому перадаць не паспеў. Перш чым пайсці з хаты, аддаў Аляксею ключы.
— Прадавай, намеснік, людзям хлеб, соль.— Сказаў, зморшчыў лоб, хвіліну думаў.— I глядзі, сын, што б ні напаткала цябе ў жыцці — будзь чалавекам. I ў радасці, і ў горы. Бяда наваліцца — не скарайся ёй, як ні было б табе цяжка. I слухайся маці.
На вочы Аляксея нагарнуліся слёзы, сэрца як замерла. Яно нібы прадчувала, што бацька з сынам бачыліся аношні раз.
У вёсцы жыло многа бежанцаў са Жлобіна — жанчыны з дзецьмі, старыя — іх трэба было забяспечыць прадуктамі харчавання. Дзядзька Ілья, даволі пажылы, але рупны, неспакойны чалавек, штодня прывозіў на падводзе з пякарні з Салтанаўкі захутаныя ў брызент яшчэ цёплыя боханы.
Хутка магазін разбамбіла нямецкая фугаска. Праўда, абышлося беэ ахвяр. Бамбавоз наляцеў раніцай, калі яшчэ замкі віселі на дзвярах. Памяшканне магазіна было віднае — цаглянае, з чырвоным бляшаным дахам, яно і спакусіла гітлераўскага ваяку знішчыць важны «ваенны» аб'ект. Вагі засталіся цэлыя, і Аляксей з імі перабраўся ў калгасны склад, які зводдаль выходзіў фасадам на тую ж вясковую плошчу, што і магазін, і сельсавет, і клуб. Упоперак дзвярэй магазіншчык паставіў вялікі стол, на якім у мірны час у клубе хлопцы і мужчыны рэзаліся ў даміно, і ён стаў служыць за прылавак.
Аляксей быў у складзе. Хлеб ужо амаль увесь адпусціў, заставалася некалькі буханак, дык ён чакаў, можа, яшчэ хто прыйдзе. У адзіноце пляліся ў галаве розныя трывожныя думкі пра вайну. Жорсткія баі адбываліся за Дняпром.
У шпіталь, што размяшчаўся ў вёсцы, прывозілі шмат параненых... Успаміналіся Аляксею і людзі, якія наведваліся ў магазін. Сваіх вяскоўцаў ён усіх ведаў, прывык да іх, а бежанцы — тыя выклікалі да сябе падсвядомую цікавасць. Адны былі ўзбуджаныя, мітуслівыя, другія - трывожна-заклапочаныя, задумлівыя, трэція — спакойныя, нібыта абыякавыя, для якіх ні вайны не існуе, ні трывог. Аляксей падумаў: яны, відаць, толькі здаваліся такімі, на самай жа справе, можа, трывожыліся больш, чым хто іншы...
Думкі яго абарваліся: з-за вушака вытыркнулася ўскудлачаная галава Лёнькі Таўсцяля.
— А там чырвонаармеец пра нямецкія танкі расказвае,— затараторыў хлапчук узбуджана.
— Дзе? Каму? — Аляксей спачатку не зразумеў, пра што ён гаварыў.
Лёнька нібы не пачуў яго пытанняў.
— Яны, кажа, такія, што ім нічога не страшна, анічога. Цёткі божкаюць...
Аляксей «нырнуў» пад стол, выскачыў са склада і пашыбаваў да гурту людзей, што тоўпіліся каля разбітага магазіна.
Высокі вайсковец з зарослым рыжай шчацінаю тварам, у падраным чырвонаармейскім адзенні задыхана, нібы за ім толькі што гналіся, гаварыў:
— Нямецкія танкі, я ж вам расказваю,— о-ёй! 3 бакоў у іх вялізныя сякеры. Трэба — сякера тая, як рука чалавечая, з нішы лузь, па тэлеграфным слупу гак! Слуп, як запалка, хрась!.. Я сам бачыў пад Бабруйскам. Страхоцце...
Аляксей паказаў Лёньку вачамі на сельсавет: бяжы, скажы каму, хто там ёсць. Хлапчук адразу здагадаўся, прыпусціўся з усіх ног.
Міхась Максімаў, русагаловы, хлёсткі дзяцюк, які стаяў У гурце, пакруціў шыяй, спытаў:
— А навошта танку сякера, калі ён і так можа зламаць тэлеграфны слуп? — У голасе яго акрамя недавер’я выразна чулася непрыязь.
— Хто гэта там такі ваенны спецыяліст? — Вайсковец ступіў крок, узяў Міхася за вуха, лёгенька паблажліва патузаў.— Ты слухай, хлопец, што табе гавораць, і запамінай. Можа, яшчэ сам каму перадасі. Чырвонаармеец, скажаш, на свае вочы бачыў. Нам усё трэба ведаць пра ворага, каб лепш ваяваць з ім. Зразумеў?