10.18.17.1: ‘sua primus lege caderet’ ← ВМ (VIII, 6, 3): ‘primus sua lege cecidit’ (первым же и был осуждён по своему закону).
10.18.17.2: ‘militari se animadversioni substravit’ ← ВМ (II, 7, 7): ‘fracti dictatoriae se animadversioni substraverunt’ (оказались разбиты и сброшены по усмотрению диктатора).
10.18.17.8: ‘factam sibi iudicandi potestatem’ ← ВМ (VIII, 6, 3): ‘potestas facta est’ (Г. Лициний Столон, благодаря которому у плебеев ‘появилось право’ избираться консулом…).
10.18.17.10: ‘satis graves eum delicti poenas dedisse arbitrabantur, qui se… tam suppliciter abicere sustinuisset’ ← ВМ (VIII, 1, abs. 6): ‘satis iam graves eum penas sociis dedisse arbitrate sunt hue deductum necessitatis, ut abicere se tam suppliciter… cogeretur’ (ведь он понёс уже достаточно тяжёлое наказание перед своими товарищами, и они могли видеть, как сильно вынужден унижаться… этот доведённый до крайней нужды человек).
10.18.18.1: ‘venerabiliter exceptum’ ← ВМ (V, 1, ext. 5): ‘venerabiliter exceperunt’ (кампанцы приняли наших воинов с уважением).
10.18.19.4 (1): ‘solutis hebetatisque pristinis militiae nervis’ ← ВМ (II, 6, 1): см. комм. к 6.8.6.2; ← ВМ (VII, 2, 3): ‘prisci roboris neruos hebetari’ (сожжённые дома, разорённые поля и опустевшую казну Метелл поставил в один ряд с ‘упадком нашей былой доблести’).
10.18.19.4 (2): ‘qui dissolutos militiae mores praefractius rigidiusque constringat’ ← ВМ (IX, 7, mr 3): ‘dissolutam disciplinam militarem praefractius et rigidius astringere conatum’ (пытался беспощадными и суровыми мерами восстановить расшатанную за годы гражданской войны воинскую дисциплину).
10.18.19.5: ‘consuetudinem, diutina usurpatione firmatam ← ВМ (II, 3, 1): ‘hanc diutina usurpation formatam consuetudinem’ (‘этот обычай, хотя и долго сохранялся’, был нарушен Гаем Марием).
10.18.19.6: ‘ubi enim domestica quies seditionum fluctibus agitatur, priscae consuetudinis forma convellitur’ ← ВМ (III, 8, 6): ‘ubi domestica quies seditionum agitata fluctibus est, priscae consuetudinis auctoritas conuellitur’ (когда внутреннее спокойствие нарушено беспрестанными волнениями, авторитет древности ниспровергается).
10.19.0.2: ‘a coniugalia sacra contumeliose tractante’ ← ВМ (II, 9, 2): ‘coniugalia sacra spreta tantum, hoc etiam iniuriose tractata sunt’ (это было даже более серьезное преступление, поскольку здесь ‘священными требованиями брака просто пренебрегли, что считалось вредоносным’).
10.19.0.3 (1): ‘propior publicae expeditioni quam privato affectui’ ← ВМ (I, 1, 10): см. комм. к 1.4.15.3.
10.19.0.3 (2): ‘neque oculos ad singulärem luctum a generalis militiae contemplatione deflexit’ ← ВМ (II, 10, 1): см. комм. к 1.6.9.2; ← ВМ (V, 10, 1): ‘neque uultum a publica religione ad priuatum dolorem deflexit’ (не желая, дабы выражение его лица показало, что личное горе значит для него больше, чем общественное священнодейство).
10.19.0.4 (1): ‘egregia animi moderation’ ← ВМ (IV, 3, 4): см. комм. к 4.2.1.2.
10.19.0.4 (2): ‘inter fortem patrem ас strenuum ducem… divisit’ ← ВМ (V, 10, 3; VI, 5, ext. 3): см. комм. к 8.14.10.3.
10.20.1.1 (1): ‘se corporis firmitate defectum’ ← BM (VIII, 7, ext. 1): см. комм. к 8.14.15.2.
10.20.1.1 (2): ‘funebri eius lecto humeros in acie subiecissent’ ← BM (IV, 1,12): ‘funebri eius lecto humeros subicerent’ (велел своим сыновьям ‘подставить плечи под похоронные носилки’ [с телом Сципиона]).
10.20.1.2: ‘quae suis in ultimas rerum angustias devolutis disciplina quam spiritu vividior affuit’ ← BM (V, 1, ext. 1): ‘quae iam fato oppressa maximi exercitus conplexui humanitate quam spiritu uiuidior suffecit’ (кто бы не подошёл, чтобы поцеловать эту руку, уже обессиленную роком, но все же достаточную для командования самым большим войском и ‘более живую уже и не силой духа, но человечности’?).
10.20.2.4: ‘rapuere condicionem’ ← BM (VII, 3, 3): см. комм. к 10.1.2.6.
10.20.3.3: ‘vetustatis robigo’ ← Бернард Клервосский, Беседы на Песнь Песней (LXXXIII, 2): ‘quadam vetustatis… rubigine’ (разве природа не оставила всё [в таком виде]… будто оно покрыто ‘какой-то образовавшейся по прошествии долгого времени ржавчиной’?); ← ВМ (II, 9, 5): ‘uetustatis rubigine’ (давайте же отменим этот ужасный и покрытый ‘застарелой ржавчиной’ закон).
10.20.3.4: ‘sacrorumque venerationem, quam maximam semper exhibuerat… multiplicavit’ ← BM (1,1,19): ‘suamque uenerationem, quam apud colentes maximam semper habuerat, deus multiplicauit’ (бог явил возможность избавления от наказания для преступивших, а ‘благоговение, которое всегда испытывали к нему верующие, он приумножил’).
10.20.3.6: ‘eius famam gloriae quaestu opulentissimam tenacissima’ ← BM (IV, 1, praef.): ‘laudis quaestu sit opulentissima’ (получается, что именно это качество… ‘вызывает у людей чрезвычайную благосклонность’).
10.21.3.3: ‘obtusi admodum cordis’ ← BM (VI, 9, 1 и VII, 3, 2): см. комм. к 3.6.7.2 и 4.3.1.4.
10.21.4.4: ‘constantius religioni quam familiaritati fidem praestandam’ ← BM (II, 6, 11): ‘fidem amicitiae constanter praestandam’ (они считали, что… ‘дружба должна быть преданной и непоколебимой’).