11.7.11.2: ‘parum honorate de se habitum… sermonem’ ← ßM(V, 1, ext. 3): см. комм. к 14.17.4.3.
11.7.11.3: ‘crudelitatis officinam’ ← BM (III, 1,2): ‘in officina crudelitatis’ (мальчик (т. е. Катон), увидев это ‘обиталище жестокости’, не испугался [грозного] победителя (т. е. Суллу), который именно в это время уничтожал консулов, легионы и большую часть сословия всадников).
11.7.12.2: ‘quorum religionem non sine gravi pacis rubore civili sanguine maculasset’ ← BM (II, 4, 1): ‘non sine aliquo pacis rubore uoluptatem et religionem ciuili sanguine scaenicorum portentorum gratia macularunt’ (изобретенные для служения богам и отдыха людей театры ‘запятнали удовольствие и религиозное чувство кровью граждан ради сценического уродства, так что мир раскраснелся от стыда’).
11.7.13.2: ‘cumque abunde foret repulsam egisse, etiam exsecrationem adiecit’ ← BM (VI, 8, 7): см. комм. к 11.3.0.16.
11.7.13.3: ‘mirifica audacia dubium reliquit, fortius ilium manune an voce pulsaverit’ ← BM (III, 2,23): ‘excellenti uirtute dubium reliquisti inter undasne pugnam fortiorem edideris an in terra uocem miseris’ (твоя выдающаяся храбрость не позволяет ответить на вопрос, где ты сражался яростнее: на море или на суше).
11.7.13.3: ‘neque enim in tam evidenti scelere longum ultionis tempus exspectandum putavit’ ← BM (VI, 3, 8): ‘non enim putauerunt… in tam euidenti scelere longum publicae quaestionis tempus expectandum’ (не считали, что следует долго ждать, дабы наложить наказание на виновного в этом столь очевидном преступлении).
11.7.13.5 (1): ‘regem impotentiae et temeritatis incursus transversum’ ← BM (IV, 1, praef.; VII, 8, 7): см. комм. к 11.7.16.1.
11.7.13.5 (2): ‘antistitem ad exercendam vindictam profecta… severitas concitavit’ ← BM(V1,3,9): ‘seueritas ad exigendam uindictam concitata est’ (именно тяжесть совершённого этими людьми преступления подтолкнула к тому, чтобы сурово наказать их).
11.7.13.9: ‘mansuetissimum ingenium suum, deposita ad tempus dementia, austeritati subiecit meritoque ad firmandam religionis disciplinam aliquid a crudelitate sibi paulisper mutuandum putavit’ ← BM (II, 7, 11): ‘mansuetissimum ingenium suum ad tempus deposita dementia [seueriore] uti seueritate coegit’ (Квинт Фабий Максим… ‘заставил свою милосерднейшую природу обрести строгость и даже жестокость, оставив на время добросердечие’); ← BM (II, 7, 12): ‘aliquid ab alienissima sibi crudelitate amaritudinis mutuandum existimauit’ (для укрепления воинской дисциплины Сципион, не задумываясь, ‘прибег к совершенно чуждой ему жесткости’).
11.7.14.1 (1): ‘applicatos cervici suae gladios’ ← BM (V, 1, 3): см. комм. к 14.28.15.1.
11.7.14.1 (2): ‘tantumque se in despiciendis periculis gessit, quantum egerat in provocandis’ ← BM (IV, 1, 6): см. комм. к 7.10.5.7.
11.7.14.2: ‘generosi spiritus abundantia’ ← BM (III, 3, praef.): ‘generoso spiritu abundantem’ (стойкость произросла из не менее крепких корней и ‘исполнена не менее знаменательного духа’, сравнявшись с храбростью, как будто была рождена ею или вместе они родились из одного источника).
11.7.14.3 (1): ‘quietamque frontem’ ← BM (VI, 2,4): ‘quieta fronte’ (‘со спокойным выражением лица’ сносил насмешки людей самого разного происхождения).
11.7.14.3 (2): ‘contumeliose correptus’ ← BM (VI, 2, 3): ‘contumeliose correptus erat’ (один человек дважды ‘делал оскорбительные замечания’ всему народу).
11.7.14.3 (3): ‘nec ipsa quidem generosae indignationis verba invitus audivit’ ← BM (V, 1,11): ‘sed ne ista quidem generosissimae indignationis uerba inuiti audierunt’ (поля при Филиппах были свидетелями его отважной и благочестивой победы, ‘но не слышали таких слов, исполненных благороднейшего негодования’).
11.7.15.4: ‘pudore… culpam cruenti imperii redemit’ ← BM (IV, 5, 2): ‘pudore culpam maximae cladis redemit’ (Сенат и народ предложили ему пост диктатора, но он его отверг, ‘сознавая свою вину за поражение’).
11.7.16.1 (1): ‘exsulasse huius animum in nequitia, non habitasse’ ← BM (VI, 9, ext. 1): ‘peregrinatus est huius animus in nequitia, non habitauit’ (порок лишь временно завладел его душой; он не стал её постоянным местом пребывания).
11.7.16.1 (2): ‘quem ut primo temeritas transversum in facinus egit, ita postmodum aequissima moderationis temperies rexit’ ← BM (IV, 1, praef.): ‘moderationem, quae mentes nostras inpotentiae et temeritatis incursu transversas ferri non patitur’ (Перейдем теперь к самой здоровой части души, ‘умеренности, которая удерживает наш разум от безрассудства’); ← BM (VII, 8, 7): ‘consternatio quae[dam] animum eius transversum egit’ (некое возбуждение привело к помешательству его души).
11.7.16.3: ‘maeroris acerbitate’ ← BM (VIII, 11, ext. 6): см. комм. к 4.4.11.4.
11.7.16.4: ‘parvulo pudoris irritamento magnopere confiisus’ ← BM (IX, 10, ext. 2): ‘paruo irritamento ingenui pudoris maximae rei expectatio subruta est’ (небольшого оскорбления оказалось достаточно, чтобы разрушить все надежды благородных юношей на это большое дело).