— Бародамі па самыя вушы зараслі, а царэўну шукаюць, — засмяяўся Андрэй. — Зусім здзяцінелі.
— Невядома, з кім яшчэ сустрэнемся, — азваўся Сяргей. — Каб хоць з чалавекам. А то вылезе якое страшыдла лупатае. У гэтых казках усякая ўсячына ёсць.
Толькі прамовіў ён так, чуем: крычыць хтосьці ззаду:
— Стойце! Стойце!
Азірнуліся. Сапраўды, страшыдла лупатае ляціць, даганяе нас. Валасы ў яго, як кудзеля нячэсаная, вусы рэдкія, як у ката, тырчаць.
— Баюся, — заплакала Іра.
Хоць і ў самога як іголкамі ў пяты кальнула, але вырашыў супакоіць яе:
— Не бойся. Гэта Цмок з казкі «Пакацігарошак». У яго жалезны язык.
Лепей не ўспамінаў бы пра жалезны язык. Яшчэ мацней заплакала Іра.
— Баюся. Ён паб’е нас жалезным языком.
— Не плач, — кажу. — Гэты Цмок хоць і дужы, але розуму мае на адну столку. Ён ніколі ў школе не вучыўся. Мы яго вакол пальца абвядзём.
— Ён, відаць, прымусіць нас жалезны боб есці, — прагаварыў Андрэй Налівайка. — У каго ёсць цукеркі?
— У мяне, — выцерла слёзы Іра. — У партфелі ляжаць. Мятныя. Нават кавалачак цукру ўзяла. Ты хочаш Цмока пачаставаць? Каб не чапаў нас?
— Хай пакуль паляжаць. Цмоку і жалезнага бобу хопіць.
Мы здагадаліся, што Андрэй нешта такое прыдумаў, каб Цмока — пудзіла паганае — перахітрыць. Ды пытацца пра гэта не было калі. Цмок падляцеў да нас і радасна закрычаў:
— Я чалавечы дух за сто вёрст чую. Хадзем да мяне.
— Пусціце нас, дзядуля, — звярнулася да Цмока Аня. — Мы спяшаемся.
«І ў Ані душа ў пятках сядзіць, — падумаў я. — Цмока — пудзіла паганае — дзядулем называе. Вось да чаго дайшло!»
— Хадзем, — лыпнуў вачамі Цмок. — Я блізка жыву. Я вас доўга не пратрымаю. Магчыма, сто гадоў. Магчыма, крыху болей.
На сто гадоў да сябе запрашае… Лічыць, што нядоўга гэта. Жартаўнік…
Цмок збочыў з дарожкі, і мы пасунуліся за ім. А што было рабіць? Не згаджацца? У паганага Цмока сіла нечалавечая. Памятаеце, як з Пакацігарошкам дужаўся? «Дзьмухнуў ён — стаў медны ток». Калі б не згадзіліся, то ён нас адным пальцам за вуха ды на сонейка. З нячыстай сілай жарты кепскія.
Мы думалі, што Цмок прывядзе нас да дзівоснага палаца, у якім казачныя багацці ўбачым. Але ж не. Ні палаца, ні казачных багаццяў, як пазней даведаліся, у Цмока не было.
На лясной паляне сіратліва стаяў будан, зроблены з жэрдак, лісця, травы. Непадалёку гарэла цяпельца. У закопчаным чыгунку, які стаяў проста на вуголлях, булькатала вада.
— Вось тут я жыву, — паказаў Цмок рукою на будан.
— Ды ў нас куратнікі лепшыя робяць, — не вытрымаў Сяргей Мазоль.
— Быў у мяне калісьці палац. З чалавечых касцей збудаваны, чалавечымі касцямі пакрыты… Пакацігарошак яго разбурыў.
Цмок скрывіўся, як з’еўшы чагосьці горкага-горкага.
— Дом сабе пабудаваў бы, — кажу. — З бярвення. У лесе жывеш.
— Вы мне пабудуеце.
«Яшчэ адзін прывык на дарэмшчыну жыць», — думаю.
— Не ўмеем мы палацаў будаваць.
— Нічога. За сто гадоў чаму-небудзь навучыцеся.
— Пан Цмок, — прагаварыў Андрэй, — чаму нас жалезным бобам не частуеш? Мы з дарогі, прагаладаліся.
Я няласкава зірнуў на Андрэя. Бач, жалезнага бобу яму захацелася. Цікава: як ён есці той боб будзе? Грызці ці цалкам глытаць?
З-пад ядлоўцавага куста Цмок выцягнуў драўляную міску з жалезным бобам, жменяю зачарпнуў і ў рот насыпаў.
«Хрумсь, хрумсь» — затрашчаў жалезны боб.
Цмок скрывіўся:
— Зуб баліць. Болей не хачу. Частуйцеся.
— А ў нас свой боб ёсць, — сказаў Андрэй. — Яшчэ цвярдзейшы.
Ён расшпіліў Ірын партфель, дастаў адтуль драбок цукру, цукеркі, высыпаў сабе ў кішэню, а потым пачаў вымаць па адной і есці. Мятныя цукеркі хрумсцелі на зубах у Андрэя, як жалезны боб.
У Цмока вочы на лоб палезлі.
— І зубы табе не баляць?
— Не-а. Я такога бобу магу цэлую скрынку з’есці.
Цмок раптам усхапіўся і палез у будан. Глядзім — цягне перад сабою драўляную скрынку. А ў той скрынцы розныя гайкі ляжаць.
— Во, — пахваліўся. — Знайшоў на дарозе.
Я ажно здрыгануўся. Няўжо прымусіць нас гайкі есці?
Таго б сюды, хто гэту скрынку згубіў. Хай хрумстаў бы па адной.
— Я іх на запас трымаю, буду есці, калі зуб перастане, — сказаў Цмок. — Бобу зусім мала засталося.
Мы з палёгкаю ўздыхнулі. «Еш на здароўе, — думаю. — Можа, трактарам станеш».
А Цмок, паставіўшы скрынку, зноў палез у будан. На гэты раз вялізную сукаватую калоду выкаціў.
— Калі хто-небудзь з вас без сякеры яе пасячэ, без агню спаліць, тады ўсіх дамоў адпушчу, — заяўляе.