Laŭ la ekzemplo de Zamenhof, aliaj komencis aperigi la unuajn versaĵojn, la unuajn mallertajn prozajn skizojn. Esperanto ligiĝis al beletro antaŭ ol ligiĝi al komerco kaj scienco. Tio donis al ĝiaj ankoraŭ infanaj strukturoj kulturajn kaj emociajn asociiĝojn, kiuj faciligis ĝian socian enradikiĝon.
La Movado de Esperanto havis ja strukturon (malstriktan), kun ia centro (revua) jam ekde 1889: ĝi funkciis demokrate, adaptiĝante plej bone al la bezonoj kaj al la spirito de la momento. Tiu demo- krateco speguliĝis tre bone en la fleksebleco de la lingva uzo kaj de la lingva evoluo, kiujn teoriigis, revolucie por la tiama oficiala lingvo- scienco, L. L. Zamenhof: „La evoluado de la lingvo", li skribis, „fariĝos plej kredeble nur per tiu sama natura vojo, per kiu ĝi fariĝis en ĉiu alia lingvo, t.e. per la senrompa vojo de neologismoj kaj arĥaismoj."
6.5 L. L. ZAMENHOF: VERKARO KAJ SIGNIFO
L. L. Zamenhof (Bjalistoko 1859 - Varsovio 1917) estis ruslanda Hebreo, okulkuracisto, iniciatinto de la Lingvo Internacia Esperanto.
Unuaj Verkoj
En 1887 Zamenhof aperigis en Varsovio 28-paĝan, grizkovrilan li- breton, la Unua Libro por Rusoj. Ĝi enhavis antaŭparolon, 16-regu- lan gramatikon, ĉ. 900-radikan vortaron kaj lingvoprovojn: tradu- kojn de Nia Patro, el la Biblio, poemon el Heine, leter-specimenon kaj du originalajn poemojn: Mia Penso kaj Ho, Mia Kor'. Baldaŭ sekvis eldonoj por Poloj, Francoj kaj Germanoj, poste por Angloj.
En 1888 (2-a eld. 1893) aperis la 50-paĝa Dua Libro de VLingvo Internacia. En ties antaŭparolo Zamenhof proponis eldoni tiajn ver- kojn, dum li finance povos, kaj poste malaperi por ĉiam, por ke.la lingvo estu efektive propraĵo de la tuta mondo. Krome enestis lingva ekzercaro, tradukaĵoj de la studenta kanto Gaudeamus, el Andersen kaj el Heine (farita de Leo Belmont). Samjare aperis ankaŭ la unua Adresaro, kun la adresoj de la unuaj 1.000 esperantistoj.
En 1889 aperis la 22-paĝa Aldono al la Dua Libro, kie Zamenhof raportis pri la Amerika Filozofia Societo. Li skribis, ke li seniĝas je ĉiuj rajtoj pri la lingvo kaj ke li deziras esti konsiderata nur kiel iniciatinto. Samjare aperis la unua numero de La Esperantisto, en Nŭrnberg: la centro de la Movado ne plu estis unu sola homo, sed periodaĵo.
Instruaj Verkoj
La Unua Libro ne havis sufiĉe ampleksan vortaron. Jam la unuaj esperantistoj komprenis tion, sed estis ĉefe Zamenhof, kiu en siaj verkoj proponis por komuna uzado plurajn trafajn kunmetaĵojn kaj multajn novajn radikojn. En 1894 aperis la 2.599-radika Universala Vortaro kun traduko de la Esperantaj radikoj en la franca, angla, ger- mana, rusa kaj pola. Samjare publikiĝis ankaŭ la Ekzercaro (Kon- kordanco de la Ekzercaro, de A. E. Wackrill, aperis en 1907). Piue aperis la unua kajero de Granda Vortaro Germana-Esperanta (re- presita en 1968). Jam en 1899 estis eldonita Plena Vortaro Rusa- Internacia. En 1903 Zamenhof mem korektis la stilekzemplan Fun- damenta Krestomatio, kun tradukoj kaj originalaĵoj de multaj aŭto- roj. Fundamento de Esperanto, enhavanta la 16-regulan gramatikon, Universalan Vortaron kaj Ekzercaron, aperis en 1905; ĝia 9-a eldono estis publikigita en 1963 kun fiiologia aparato de A. Albault. En 1912 (6-a eld. 1962, red. G. Waringhien) aperis liaj hingvaj Respondoj, ĉerpitaj el La Esperantisto (1889-95), La Revuo (1906-08) kaj Oĵi- ciala Gazeto Esperantista (1911-12).
Duobla, kaj iom kontraŭdira, estas la signifo de la prilingva verkaro de Zamenhof. Unuflanke, ĝi eminente riĉigis la stilon kaj la vortaron de Esperanto; aliflanke, ĝi fariĝis, nebone komprenita, ia deviga ekzemplo por multaj, kaj je certa momento ĝi eĉ transfor- miĝis en evolubremson de la lingvo mem.
6.5.3 Tradukaj Verkoj
La unua grava tradukaĵo estis La Batalo de 1'Vivo de Charles Dickens, felietone aperinta en La Esperantisto en 1891. Libroforme ĝi estis presita nur en 1910. Tial la verko ne havis grandan influon. Sed jam en 1894 aperis Hamleto de Shakespeare, en versa traduko, kelkfoje simpliga, kelkfoje ne tre fidela, sed entute bela verko, lingve harmonia, valora literaturaĵo en Esperanto, kiu ĝuis longan kaj merititan sukceson (8-a eld. 1964). Subskribinte la kontrakton kun Hachette, Zamenhof povis dediĉi sin al pli senzorga traduka ak- tivado. Tion li faris kun sia kutima lingvosento kaj profunda lin- gvomajstrado. En 1907 aperis la komedio de Gogol, La Revizoro, en 1908 Georgo Dandin, komedio de Moliere, kaj en la sama jaro la tra- gedio de Goethe, Iĵigenio en Taŭrido, kaj La Rabistoj de Schiller. En 1910 aperis la romano Marta de Eliza Orzeszko. Samjare venis ankaŭ la Proverbaro (reeldonita en 1961 kun filologia aranĝo de Rogister kaj Waringhien), vera trezorejo de ofte spritaj, ĉiam trafaj esprimoj. Unue por la kolumnoj de La Revuo, Zamenhof tradukis La Gimnazio de Ŝalom-Aleftem (1910) kaj La Rabeno de BaharaR de Heinrich Heine (1914); libroforma eldono aperis en 1924. Lia traduko de Fabeioj de Andersen libroforme aperis nur postmorte: la unua volumo en 1923 (2-a eld. 1926, 3-a eld. 1965), la dua en 1926, la tria en 1932, la kvara en 1963.
E1 la Malnova Testamento Zamenhof tradukis: La Predikanto (1907), La Psalmaro (1908), La Sentencoj de Salomono (1909), Ge- nezo (1911), Eliro (1912), Levidoj (1912), Nombroj (1914), Read-6.5 L.L.ZAMENHOF: VERKARO KAJ SIGNIFO
OegjROO OANOIN
■ E S P E R A N T O
■ •r> <ri aK„i
E4BELDJ
ffimduldsj D-ro L.L Z \MEN'HOIf
I- I. /AMi-NHOr
fundamento
d e
- - * - rreSPEBANTO 1
esperanto
n
l-l-zamenhof
^ŭpefuinta—
LA biblio
•ei-pE^ASTO
OoETiie fflGENlO^TAŬRlUO
admono
D-ro L.L.Zamenhof estis ne nur la aŭtoro de la lingvo, sed ankaŭ la unua verkisto en la Internacia Lingvo. Li verkis originalan poezion, eseojn kaj paroladojn, kaj tradukis el pluraj lingvoj, el ĉiuj literatur-branĉoj,
mono (1914). La tuta Malnova Testamento, reviziita de anglikanaj pastoroj, aperis en 1926.
Liaj tradukaj verkoj estis gravaj kiel instigo al plua verkado kaj por la kompletigo kaj fiksado de literaturaj iingvo kaj stilo. Zamenhof, kiel unua, jam en 1894 pruvis, ke en la Internacian Lin- gvon oni povas traduki eĉ la plej grandajn poeziajn ĉefverkojn, se la laboron pretigas kompetenta beletristo. Tio rekte kontraŭis ia tiamajn lingvosciencajn teoriojn pri la funkcio kaj la esprimkapablo de „artefarita" lingvo, kiuj influis ankaŭ la interlingvajn movadojn, i.a. tiun de Volapŭk, kaj pli poste tiun de Ido.
Originalaj Poemoj
Zamenhof verkis tre malmulte da originalaj poemoj. Lian poezian verkadon, sur lirika kampo, inspiris emociaj momentoj. Liaj verkoj havis sukceson, ĉar ili enhavis ĝuste tion, kio estis tiumomente ne- cesa, t.e. la lirikan esprimon de certa venko kaj de la ĝenerala kaj iom nebula idealisma ,,homaranismo", kiu gvidis multajn esperant- istojn. Forme, ia zamenhofaj poemoj estis sufiĉe ritmaj, sufiĉe klaraj kaj sufiĉe belsonaj por faciligi agrablan reciton kaj taŭgan parkeron.
Originalaj Eseoj