En siaj eseoj L. L. Zamenhof eksplikis neordinarajn vidpunktojn pri lingvaj kaj interlingvaj problemoj, pri politikaj kaj filozofiaj demandoj, kaj pri organizaj problemoj. La unua eseo aperis en 1889- 1890 en La Esperantisto: Esperanto kaj Volapŭk, kaj restis nefinita. La dua, tre grava, estis verkita en 1899 aŭ 1900, kaj aperis en Fun- damenta Krestcmatio: Esenco kaj Estonteco de la Ideo de Lingvo Internacia. Pri siaj interreligiaj projektoj li verkis plurajn broŝu- rojn: Dogmoj de Hilelismo (1906) kaj Homaranismo (1906, 1913). Memuaro Verkita por la Kongreso de Rasoj (Gentoj kaj Lingvo Internacia) aperis en 1911. Alvoko al la Diplomatoj, verkita dum- milite, aperis en 1915. Ĉio troviĝas en Originala Verkaro, 1929.
Oratoraĵoj
Zamenhof ne estis elstara oratoro. Li sekvis stilon klasikan, lia voĉo ne estis tre forta kaj tre impresa, nek lia aspekto estis impona. Sed kiam li ekparolis emocie, li kapablis tuŝi la korokordojn de la esperantistoj: lia sincereco kaj lia veramo katenis la atenton de la aŭskultantoj. Ekde la Unua Kongreso en Boulogne-sur-Mer ĝis la 8-a Kongreso en Krakovo (1912), kiam li oficiale rezignis je plua ankaŭ nur morala gvidado de la Movado, kaj refariĝis „privata es- 6.5 L.L.ZAMENHOF: VERKARO KAJ SIGNIFO
perantisto", liaj malfermaj paroladoj estis altinspire emocivekaj momentoj por la tiamaj aŭskultantoj. Kuraĝe li pritraktis politikajn problemojn (la pogromojn), demandojn pri organizado kaj pri in- terlingvistiko, la ideologion de Esperanto, ktp. Ĉio ĉi troveblas en Originala Verkaro, 1929.
Gazetartikoloj kaj Leteroj
Zamenhof verkis sennombrajn gazetartikolojn por tre mults da periodaĵoj. Oni kolektis ilin en Originala Verkaro, 1929. Tre gravaj estis ankaŭ liaj leteroj. Per ili, dum la unuaj du jaroj, Zamenhof kunligis la tiam malgrandan Movadon. Ili prezentas belan dokumen- ton pri la homeco de la iniciatinto de Esperanto, samkiel pri la his- torio de la Movado kaj de la lingvo mem.
Kolektitaj Verkoj
Ĉiuj originalaj verkoj de Zamenhof (poemoj, gazetartikoloj, traktaĵoj, oratoraĵoj, enkondukoj kaj kelkaj leteroj) aperis en Ori- ginala Verkaro, redaktita de J. Dietterle, 1929. Por lingve intere- satoj aperis ankaŭ Konkordanco al la OV, de Fenton Stancliff, 1937. La Leteroj de Zamenhof aperis, en filologie senmanka redakto de Gaston Waringhien, en 1948: la unua volumo (1901-1906), la dua volumo (1906-1917). En 1963 aperis ankaŭ la kolekto Paroladoj kaj Poemoj.
6.6 ORIGINALA BELETRO 1887 - 1918 6.6.1 Enkonduko
Dum la unua periodo de la Esperanta literaturo aktivis tri ĉefaj skoloj. La unua estas la slava skolo, konsistanta el la plej unuaj li- teraturistoj. Parto el ili estis samaĝuloj de Zamenhof, aliaj apartenis al pli juna generacio. Ili ekverkis antaŭ 1900, kaj la plej junaj plu- verkis ĝis 1920. Ilia karakterizo estas la sendependo, el lingva kaj stila vidpunktoj, de francaj „logikaj" lingvo-kliŝoj. Aliflanke ilin karakterizas ankaŭ la relativa abundo je puraj lirikaj voĉoj.
Inter 1890 kaj 1902 aktivis modesta, stile senapartaĵa skolo: la norda skolo, kiu reprezentiĝis ĉefe per prozverkistoj.
Post 1900, kaj ĝis proks. 1920, aktivis kroma literatura movado: la franea skolo, kun centro en Parizo. Ĝia ĉefa karakterizo estas inklino al eseoj, artikoloj (belstilaj kaj ofte profundaj), sed ne al liriko aŭ al artisma prozrekreo de fantaziaj inventaĵoj. La malmultaj
lirikaj poetoj de ĉi tiu skolo fakte ne estas Francoj, kaj ankaŭ stile neniam sekvis la parizan skolon.
La franca kaj la slava skoloj aktivis unu apud la alia. Ili tamen ne multe infiuis sin reciproke, ĉar ilin regis aparta spirito, kaj ili laboris en apartaj lingvokampoj.
Kvankam la hiato inter la antaŭmilitaj kaj la intermilitaj skoloj estas granda, tamen estas ĝuste konsideri la slavan skolon ligomem- bro: la francaj doktrinoj, ĉefe ĝis 1908, estis la antipodoj de tiuj de la novaperinta Budapeŝta Skolo.
Sed interne de la franca skolo mem, ĉefe post 1908, eksplodis lingvaj kontraŭdiroj: inter konservativaj, neologismomalamikaj, novotimaj esperantologoj, kaj pli malfermitaj, pli liberalaj homoj.
Krome, post 1908, la logikema influo de De Beaufront malkres- kis: la laboroj de De Saussure radike detruis tiun stilon, kaj formis la bazon de plua lingva prilaboro, kiun poste pretigis la Budapeŝta Skolo.
La Unuaj Komunaj Verkoj
La unua poezia verko, kun poemoj de Grabowski, Kofman, Dev- jatnin, Felikso Zamenhof, Seleznev, Goldberg, De Wahl, estis redak- tita de A. Grabowski mem, kaj aperigita en 1893: La Liro de la Esperantistoj. Tiuj poemoj estis jam parte aperintaj en La Espe- rantistot kaj poste reaperis en la poezia parto de Fundamenta Kres- tomatio, 1903.
Du verkoj reprezente resumas la originalan aktivadon sur lite- ratura kampo ĝis 1900. Unu estas la Fundamenta Krestomatio (FK), la alia Esperantaj Prozaĵoj (EP).
FK aperis en 1903 (18-a eld. en 1969). Ĝi enhavas lingvajn ekz- ercojn, fabelojn, legendojn, anekdotojn, sciencaĵojn, artikolojn pri Esperanto, kaj 70 poemojn (unu triono de la tuta libro, tradukitajn kaj originalajn), ĉerpitajn el La Esperantisto (1889-1895) kaj el la verketoj aperintaj inter 1887 kaj 1902.
Esperantaj Prozajoj, 1902, enhavis fabelojn, novelojn, skizojn, modelajn prozaĵojn eltiritajn el L'Esperantiste de De Beaufront. La pli varia enhavo kaj la redakto de L. L. Zamenhof garantiis al FK longtempan sukceson, dum male pri EP oni hodiaŭ apenaŭ plu parolas.
La Poeziaj Skoloj de la Unua Periodo
6.6.3.1 La Slava Skolo (Unua Generacio). — En FK aperis origina- laj poemoj de pluraj ankoraŭ nuntempe legataj poetoj (i.a. de Dev- jatnin, L. L. Zamenhof, A. Kofman, F. Zamenhof), kaj de komplete forgesitaj nomoj (i.a. de M. Goldberg, D. Jegorov, I. Lojko, A. Nau- mann, W. Waher, k.a.). Kelkaj el la ĉi-lastaj eminentiĝis kiel aktiv- uloj, kiel tradukistoj aŭ kiel artikolistoj. Aliaj senspure malaperis.
La slava skolo, kiu daŭris ĝis 1916-1920, kaj estas dividebla laŭ du generacioj, havas gvidan kvinopon, konsistantan el A. Grabow- ski, V. N. Devjatnin, Leo Belmont, A. Kofman kaj Felikso Zamen- hof, ĉiuj reprezentitaj en FK.
La pola kemi-inĝeniero kaj poligloto Antoni Grabowski (1857- 1921), esperantisto ekde 1887, persona amiko de Zamenhof, kaj kiu forlasis la Movadon dum 1894-1903, abunde verkis traduke, ĉefe el la pola kaj el la rusa. Liaj tradukaj ĉefverkoj estas Mazepa, de Siowacki, 1912, la internacia antologio poezia El Parnaso de Popo- loj, 1912, kaj ties daŭrigo Postrikolto, 1921, kaj la epopeo de Mickie- wicz, Sinjoro Tadeo, 1918 (2-a eldono 1955). Grabowski elstaris en la traduko de poezio: li povis tion fari majstre, kun ritmoj abundaj kaj rimoj riĉaj kaj variaj. Liaj tradukaĵoj estas krome ankaŭ fidelaj, kaj karakterizataj de persona stilo kaj feliĉa vortotrovemo. Liaj originalaj poemoj, tre malmultaj, troviĝas en El Parnaso de Popoloj, 1912, kaj ilin karakterizas bona tekniko kaj persona, originala ka- pablo ellabori emociajn materialojn. Tio igis liajn verkojn ŝatataj, kaj ankoraŭ nun ĝueblaj.
La rusa instruisto Vasilij Nikolajeviĉ Devjatnin (1862-1938), esperantisto ekde 1891, abunde tradukis elruse kaj elgermane, kaj verkis iomete ankaŭ originale. Lia unua libroforma poezia verko originala estas Nevola Mortiginto, 1896. Li estis poeto kun ritmoj kaj rimoj eble ne tre variaj, sed kapablo ellabori ankaŭ komplikan ma- terialon en fajna, emociveka maniero. Sufiĉe interesaj estas ankaŭ liaj satiraj verketoj (Unuaj Esperantaj Satiroj). Lia plena verkaro aperis en 1906 (1-a kaj 2-a volumoj), en 1908 (3-a volumo) kaj en 1911 (4-a volumo). Li aktivis ankaŭ sur teatra kampo.